2ο μέρος

Κριτική στην Πολιτιστική Επανάσταση

Έχουν περάσει 20 χρόνια από την εξέγερση της Τιενανμέν και το ΚΚΚ εξακολουθεί να βρίσκεται στην εξουσία. Η Κίνα έχει αναδειχθεί σε ισχυρό πυλώνα της παγκοσμιοποιημένης οικονομίας καθώς τα φτηνά εργατικά χέρια εξασφαλίζουν την άντληση τεράστιας υπεραξίας. Μάλιστα στην Κίνα, αντίθετα με τη Ρωσία δεν υπήρξε «κατάρρευση» ή ανατροπή του καθεστώτος, παρά ένα ομαλό πέρασμα στην οικονομία της αγοράς. Η κληρονομιά της Πολιτιστικής Επανάστασης φαίνεται πως μπορεί να είναι σημαντική για τη μαρξιστική σκέψη και να έχει εμπλουτίσει το επαναστατικό κίνημα με μια σημαντική εμπειρία, καθώς έθεσε σε αμφισβήτηση πολλά συστατικά στοιχεία του σοβιετικού μοντέλου, που θεωρούνταν δεδομένα μέχρι τότε και άνοιξε έναν σημαντικό διάλογο μέσα στην Αριστερά. Όμως η αποτυχία της Πολιτιστικής Επανάστασης σήμερα πληρώνεται με αίμα, καθώς η νέα ιστορία της Κίνας δε γράφεται πια από τους Ερυθροφρουρούς, αλλά από την εξαθλιωμένη εργατική τάξη που στηρίζει στις πλάτες της τον παγκόσμιο καπιταλισμό.

Στους κόλπους της Αριστεράς επικρατούν δύο βασικές ερμηνείες για την Πολιτιστική Επανάσταση. Για το παγκόσμιο μαοϊκό ρεύμα η Μεγάλη Προλεταριακή Πολιτιστική Επανάσταση ήταν μια γνήσια πολιτική επανάσταση ενάντια στη γραφειοκρατία και είχε σκοπό την αυθεντικής εργατικής Δημοκρατίας στο πρότυπο της Κομμούνας του Παρισιού. Επίσης η μαοϊκή σκέψη ήταν σύμφωνα με το ρεύμα αυτό μια τομή σε σχέση με το σοβιετικό μοντέλο σε κάθε επίπεδο.

Από την άλλη μεριά σύμφωνα με τους σταλινικούς αλλά και αστούς ιδεολόγους η Πολιτιστική Επανάσταση αποτελεί μια απλή πάλη γραφειοκρατικών μπλοκ για την εξουσία, που δεν είχε κάποια και τελικά πολιτική βάση. Έτσι συχνά ανάγεται σε μια ψυχολογικού τύπο ερμηνεία για τη δίψα του Μάο για την εξουσία.

Μια συγγενική άποψη με την τελευταία έχει υιοθετήσει και ένα τμήμα του τροτσκισμού, που υποστηρίζει πως η Πολιτιστική επανάσταση ήταν ένα ξεκαθάρισμα ανάμεσα σε τμήματα της άρχουσας τάξης. Αυτή η ερμηνεία είναι δικαιολογημένη αν δεχτεί κανείς και τη θεωρία του κρατικού καπιταλισμού. Αυτή όμως η θεωρία είναι μια απλουστευτική θεώρηση που παρουσιάζει αρκετές αντιφάσεις.

Σίγουρα πάντως η Πολιτιστική Επανάσταση ήταν ένας σταθμός στην ιστορία του επαναστατικού κινήματος και η κριτική ως προς τη φύση της και το περιεχόμενό της εφοδίασε την αριστερά με νέες αποσκευές.

O προλεταριακός χαρακτήρας της πολιτιστικής επανάστασης

α. Η συμμετοχή της εργατική τάξης
Ο Μάο χαρακτήρισε την Πολιτιστική Επανάσταση ως «μια μεγάλη πολιτική επανάσταση στις συνθήκες του σοσιαλισμού, που έκανε το προλεταριάτο ενάντια στην αστική τάξη». «Όλη η ιστορία της ανθρωπότητας είναι μια ακατάπαυστη κίνηση από το βασίλειο της αναγκαιότητας προς στο βασίλειο της ελευθερίας. Το προτσές αυτό είναι χωρίς τέλος. Σε μια κοινωνία που υπάρχουν τάξεις η ταξική πάλη δεν τελειώνει ποτέ. Και ο αγώνας ανάμεσα στο παλιό, ανάμεσα στην αλήθεια και το ψέμα στην αταξική κοινωνία είναι ατελείωτος». Το ζήτημα που για πολλούς έθεσε και έλυσε ο Μάο είναι πως «εξασφάλισε τα μέσα, τους τρόπους και τη μέθοδο για την αδιάκοπη προώθηση της επανάστασης σε όλους τους τομείς».

Όμως ο προλεταριακός χαρακτήρας της πολιτιστικής επανάστασης μπορεί πολύ έντονα να αμφισβητηθεί. Ούτε το προλεταριάτο διεξήγαγε την επανάσταση αυτή, αλλά ούτε και η επανάσταση στράφηκε ενάντια στην αστική τάξη. Για να δούμε όμως το ρόλο του προλεταριάτου στην πολιτιστική επανάσταση πρέπει να ανατρέξουμε πιο πίσω στη ιστορία της Κίνας. Στην Κίνα η εργατική τάξη ήταν σχεδόν ανύπαρκτη εξαιτίας του χαμηλού βαθμού εκβιομηχάνισης. Απόρροια αυτή της κατάστασης ήταν το χαμηλό επίπεδο ανάπτυξης του συνόλου των παραγωγικών δυνάμεων και η υπεροχή των αγροτικών δραστηριοτήτων. 51

Όσον αφορά την επανάσταση του 1949, όταν το ΚΚΚ κατέλαβε την εξουσία, όπως αναφέρει ο Charlie Hore «ήταν μια γνήσια επανάσταση αφού ένας στρατός εκατομμυρίων αγροτών συνέτριψε την παλιά άρχουσα τάξη, τσάκισε τη δύναμη του Δυτικού ιμπεριαλισμού και έθεσε τις βάσεις για μια νέα κοινωνική τάξη. Όμως δεν ήταν μια γνήσια σοσιαλιστική επανάσταση, καθώς οι εργάτες δεν έπαιξαν κανέναν ρόλο στη νίκη του ΚΚΚ». «Όταν πια ο Κόκκινος Στρατός έφτασε στις μεγάλες πόλεις είχε ήδη κερδίσει τις αποφασιστικές μάχες της επανάστασης. Και καθώς καταλάμβανε αυτές τις πόλεις οι εργάτες δεν ήταν παρά παθητικοί θεατές. Η ‘απελευθέρωσή’ τους ήρθε απέξω». 52

Στην πολιτιστική επανάσταση για άλλη μια φορά η εργατική τάξη δεν έπαιξε κανέναν ιστορικό ρόλο, παρόλο που είχε αρχίσει να επανεμφανίζεται ως υπολογίσιμη δύναμη. Ο Μάο είχε επιλέξει τη νεολαία ως φορέα της πολιτιστικής επανάστασης και προσπαθούσε να κρατήσει την εργατική τάξη έξω από την όλη διαδικασία. Όπως υποστήριζε «η επανάστασή μας αφορά τη νεολαία και δε πρέπει με κανένα τρόπο να επηρεάσει την παραγωγική διαδικασία με τρόπο που θα επιβράδυνε την οικονομική ανάπτυξη της χώρας». Η ανακοίνωση του πρακτορείου Νέα Κίνα στις 10 Φλεβάρη του 1968 έλεγε πως «οι εργάτες θα πρέπει να παραμένουν σταθερά στο πόστο της δουλειά τους, να τηρούν σταθερά το ωράριό τους και να κάνουν επανάσταση μόνο στον ελεύθερο τους χρόνο εκτός ωραρίου εργασίας». 53 Το κομματικό συνέδριο αποφάσισε πως στους χώρους δουλειάς θα εφαρμόζονταν «πρόγραμμα σοσιαλιστικής εκπαίδευσης», ενώ η Πολιτιστική Επανάσταση θα περιορίζονταν στους χώρους της εκπαίδευσης και του πολιτισμού, καθώς και στα ηγετικά κλιμάκια του κόμματος και της κυβέρνησης. Μάλιστα με συγκεκριμένη οδηγία οι Ερυθροφρουροί απαγορεύονταν να πηγαίνουν στους χώρους δουλειάς και να εμποδίζουν την παραγωγική διαδικασία. 54

β. Ενάντια στην αστική τάξη….
Η αόριστη οδηγία για πόλεμο ενάντια σε όσους έχουν πάρει το δρόμο προς τον καπιταλισμό δεν αποδεικνύει ότι η Πολιτιστική Επανάσταση στράφηκε ενάντια στην αστική τάξη. Στην πρώτη φάση της επανάστασης η ξαφνική επίθεση απέναντι στη διανόηση και την τέχνη, η καταστροφή μνημείων, έργων τέχνης και μουσικών οργάνων δεν ήταν κάποια επίθεση ενάντια στην αστική τάξη. Ήταν μόνο μια επίθεση ενάντια στον παλιό πολιτιστικό εποικοδόμημα. Ούτε βέβαια και η επόμενη φάση που περιλάμβανε την επίθεση ενάντια στους καθηγητές. Στην παιδεία όντως έγιναν ριζοσπαστικές μεταρρυθμίσεις, όπως η κατάργηση των βαθμών. Όμως ο εξευτελισμός, η απαξίωση και η βία εναντίον των καθηγητών δεν είχε κάποιο ξεκάθαρο ταξικό περιεχόμενο, απλώς ο Μάο χτύπησε την ευαίσθητη χορδή της νεολαίας που είναι η απαλλαγή από οποιαδήποτε εξουσία.

Στη συνέχεια η στοχοποίηση των κομματικών στελεχών, πρώην συνεργατών του Μάο και οι τόσες διαφορετικές στροφές και αλλαγές στόχων έδειχναν ότι στη πραγματικότητα είχε δημιουργηθεί ένας φαντασιακός εχθρός που υπήρχε παντού. Όχι πως πραγματικά δεν υπήρχαν κομματικά μπλοκ που θέλανε την παλινόρθωση του καπιταλισμού αλλά δεν υπήρχε μια γραμμική σχέση μεταξύ αυτών των κομματικών τμημάτων και συγκεκριμένων κοινωνικών ομάδων όπως οι καθηγητές. Έπειτα οι καθηγητές ή οι διανοούμενοι δεν αποτελούσαν από μόνοι τους μια τάξη.

Αυτές οι «μανούβρες» συνέβησαν λόγω του μηχανιστικού περιορισμού της Πολιτιστικής Επανάστασης στο εποικοδόμημα που τελικά αντί να επιφέρει ριζοσπαστικές τομές, μορφοποίησε τις εσωκομματικές συγκρούσεις.

γ. Υπήρχε ένα επαναστατικό κόμμα;
Όσον αφορά το ΚΚΚ πρέπει να τονιστεί ότι σε αντίθεση με τη Ρωσία, στην Κίνα στην ηγεσία του κόμματος κυριάρχησε εξαρχής το ρεφορμιστικό στοιχείο. Το ΚΚΚ δεν ήταν ένα κόμμα Μπολσεβίκων. Όπως προαναφέρθηκε η επανάσταση του 1925-27 συνέπεσε με την επικράτηση της σταλινικής γραφειοκρατίας στις ΕΣΣΔ και ο ηγέτης της κινέζικης επανάστασης ήταν στην πραγματικότητα ο Στάλιν. Με τις οδηγίες τις Κομιντέρν το κομμουνιστικό κόμμα οδηγήθηκε στη σφαγή. Όπως παραδέχονταν ένα εσωτερικό δελτίο του κόμματος το Νοέμβριο του 1928 «οι συνδικαλιστικές μας οργανώσεις έχουν μειωθεί στο ελάχιστο, οι κομματικοί μας πυρήνες στις πόλεις έχουν διαλυθεί και απομονωθεί. Πουθενά στη Κίνα δε μπορούμε να βρούμε έστω έναν στέρεο εργοστασιακό πυρήνα». Το ΚΚΚ ποτέ δεν μπόρεσε να ανακτήσει την επιρροή του μέσα στην εργατική τάξη των πόλεων. Από το 1928 και μετά το ΚΚΚ ήταν ένα κόμμα σχεδόν αποκλειστικά αγροτικό με ηγεσία μικροαστούς διανοούμενους. 55

Η στοχοποίηση της τέχνης

Στο πλαίσιο της καταστροφής του παλαιού εποικοδομήματος, η τέχνη αποτέλεσε έναν από κύριους τους στόχους της Πολιτιστικής Επανάστασης. Όμως η βίαιη καταστροφή έργων τέχνης και οι διωγμοί καλλιτεχνών και διανοουμένων ουδόλως συντελεί στον κοινωνικό μετασχηματισμό. Η τέχνη είναι προϊόν μιας προηγούμενης κοινωνικής ισορροπίας που διήρκεσε αρκετά χρόνια και που τα απομεινάρια της δεν έχουν ακόμη εξαφανιστεί. Καθώς η κοινωνία θα αλλάζει θα προκύψει η ανάγκη για τη δημιουργία μιας νέας κουλτούρας που θα αντικαταστήσει την παλιά. Αλλά αυτή η διαδικασία θα εξελιχθεί μέσα στο χρόνο με τους δικούς της ρυθμούς και δεν μπορεί να επιβληθεί με αποφάσεις και απαγορεύσεις από την πλευρά του κόμματος. Το Κόμμα μπορεί να διευθύνει μόνο έμμεσα, να παροτρύνει επαναστατικά ρεύματα της τέχνης, να ασκεί κριτική, όχι όμως να επιβάλει. Δεν μπορεί το κόμμα να μπει παραδείγματος χάρη στη θέση ενός λογοτεχνικού κύκλου και ούτε πρέπει να το κάνει. Χρειάζεται μια σχετική αυτονομία της Τέχνης που θα της δίνει το περιθώριο να ανοίξει το δικό της δρόμο. 56

Για το άμεσο μέλλον το καθήκον του Κόμματος είναι να βοηθήσει τις μάζες να αφομοιώσουν κάποια στοιχειά της ήδη υπάρχουσας κουλτούρας, στην οποία μέχρι τώρα δεν είχαν πρόσβαση. Στοιχεία που αξίζει να κρατηθούν καθώς η παλιά κουλτούρα δεν θα πεταχτεί ολόκληρη στο σκουπιδοτενεκέ της ιστορίας. Άλλωστε η δικτατορία του προλεταριάτου είναι θεωρητικά μια προσωρινή κατάσταση για να έχει το περιθώριο να δημιουργήσει τη δική της τέχνη. Αυτή η προσωρινή κατάσταση θα οδηγήσει στην απελευθέρωση της εργατικής τάξης και της κοινωνίας ολόκληρης και στη νέα βάση θα αναπτυχθεί η νέα τέχνη, η οποία όμως δεν θα είναι πια προλεταριακή.

Η μαοϊκή θεωρία για τις Παραγωγικές σχέσεις

Στο σκληρό πυρήνα της μαοϊκής σκέψης βρίσκεται η κριτική προς τον «οικονομισμό» ή αλλιώς τη «θεωρία των παραγωγικών δυνάμεων». Ο όρος του οικονομισμού χρησιμοποιήθηκε αρχικά από τον Λένιν για να χαρακτηρίσει την αντίληψη που υποβαθμίζει το ρόλο του κράτους και την αναγκαιότητα για την κατάληψη της πολιτικής εξουσίας. Η θεωρητική βάση του οικονομισμού στο πλαίσιο του σοβιετικού Μαρξισμού περιλαμβάνει μια αντίληψη σχετικά με την αντίφαση μεταξύ παραγωγικών δυνάμεων και παραγωγικών σχέσεων, σύμφωνα με την οποία η «ανάπτυξη» των πρώτων περιορίζεται από τις δεύτερες. Έτσι, όταν ξεπεραστεί ένα συγκεκριμένο όριο στην ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, που δεν μπορούν πλέον να αντιστοιχήσουν στις παρωχημένες (καπιταλιστικές) παραγωγικές σχέσεις, επέρχεται ο σοσιαλιστικός μετασχηματισμός των παραγωγικών σχέσεων. Η ποσοτική αύξηση οδηγεί στη ποιοτική μεταβολή. 57

Σύμφωνα με τον οικονομισμό που αποτελεί θεμέλιο της σταλινικής σκέψης οι καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής πρέπει να αντικατασταθούν από τις νέες, τις σοσιαλιστικές σχέσεις παραγωγής, ώστε να γίνει τελικά δυνατή η ανεμπόδιστη ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων.

Αυτή η αντίληψη περιέχει ένα είδος ντετερμινισμού, καθώς περιγράφει μια γραμμική ιστορική εξέλιξη που οδηγεί στο σχηματισμό της σοσιαλιστικής κοινωνίας. Πολλά κομμουνιστικά κόμματα υποστήριξαν και υποστηρίζουν πως οι αντιφάσεις του καπιταλισμού οξύνονται όλο και περισσότερο και βρισκόμαστε όλο και πιο κοντά στην κατάρρευση του. Επίσης η συγκεκριμένη αντίληψη προβάλλει σαν στόχο της σοσιαλιστικής επανάστασης την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων και όχι την απελευθέρωση της εργατικής τάξης από τα δεσμά του καπιταλισμού.

Στη αντίπερα όχθη βρίσκεται η αντίληψη του Μάο, που υποστηρίχθηκε και από τον Αλτουσέρ. Σύμφωνα με αυτή δεν είναι οι παραγωγικές δυνάμεις, που κατέχουν το σημαντικότερο ρόλο στη διαδικασία του κοινωνικού μετασχηματισμού αλλά οι παραγωγικές σχέσεις, που καθορίζουν τον χαρακτήρα και τους ρυθμούς ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων. Ο Σαρλ Μπετελέμ υποστήριξε ότι «δεν υπάρχει σύστημα παραγωγικών δυνάμεων, παρά μονάχα συναρθρωμένο μ’ ένα σύστημα σχέσεων παραγωγής, το οποίο κυριαρχεί πάνω του και του δίνει τη μορφή του». 58

Η μαοϊκή θεωρία καταργεί τη νομοτέλεια και αναδεικνύει το ρόλο του υποκειμενικού παράγοντα στην εξέλιξη της ιστορίας. Δεν είναι οι ώριμες συνθήκες που από μόνες τους θα οδηγήσουν στην αντικατάσταση του παλιού συστήματος από το νέο αλλά η πολιτική βούληση.

Και η δύο θεωρίες όμως παρουσιάζουν την ίδια προβληματική από την αντίθετη σκοπιά. Ούτε οι παραγωγικές δυνάμεις μπορούν ανεξάρτητα από τις παραγωγικές σχέσεις αυτόματα να οδηγήσουν στην κοινωνική επανάσταση, αλλά ούτε και οι παραγωγικές σχέσεις μπορούν να υπερβούν την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων που σύμφωνα με τα λόγια του Μαρξ είναι «η ανάπτυξη του πλούτου της ανθρώπινης φύσης» ή σύμφωνα με τον Τρότσκι η «ισχύς του ανθρώπου πάνω στη φύση». Η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων αποτελεί το πλαίσιο μέσα στο οποίο αναπτύσσονται οι παραγωγικές σχέσεις. Οι παραγωγικές σχέσεις με τη σειρά τους μπορούν να μεταβάλλουν αυτό το πλαίσιο, να το καταργήσουν (καταστροφή), παίζοντας σε μια στιγμή της ιστορίας τον κυρίαρχο ρόλο. Μέχρι να διαμορφωθεί το νέο πλαίσιο που θα θέσει τους δικούς του περιορισμούς. Όπως υποστηρίζει ο Τρότσκι τα πάντα ρει αλλά όχι έξω από τις όχθες του. 59 Αυτή η αλληλεξάρτηση ορίστηκε στη μαρξική σκέψη ως τρόπος παραγωγής.

Προσπαθώντας να απαντήσουμε το ερώτημα αν προηγούνται οι παραγωγικές σχέσεις ή οι παραγωγικές δυνάμεις, όποια απάντηση και δώσουμε, παραβλέπουμε τη διαλεκτική σχέση μεταξύ τους. Αυτή η σχέση μπορεί να θεωρηθεί διαλεκτική σχέση μορφής-περιεχομένου. Η αντίφαση της μορφής και του περιεχομένου δεν είναι λογική αντινομία με απόλυτο χαρακτήρα αλλά μια αντίφαση στην οποία οι αντίθετοι πόλοι της μετατρέπονται στο αντίθετό τους. Το περιεχόμενο και η μορφή αλλάζουν θέση. Το περιεχόμενο δημιουργεί νέες μορφές, οι οποίες τελικά διαμορφώνουν με τη σειρά τους το περιεχόμενο. Η συσχέτιση της μορφής και του περιεχομένου οδηγεί στη μετατροπή της ποσότητας σε ποιότητα. 60

Τέλος από επιστημονική σκοπιά δεν θα πρέπει να παραβλέψουμε τις συνθήκες κάτω από τις οποίες αναπτύχθηκε αυτή η θεωρία. Από τη μια πλευρά ήταν μια εναλλακτική στο σοβιετικό μοντέλο, μια προσπάθεια να αποφευχθούν τα λάθη της Ρωσίας, της οποίας ο εκφυλισμός ήταν πια ορατός. Από την άλλη όμως ήταν μια προσπάθεια του Μάο να διατηρήσει την πολιτική του επιρροή του μετά την ήττα του Μεγάλου Άλματος προς τα μπρος. Αν αποφάσιζε να θίξει την υπάρχουσα οικονομική κατάσταση στην Κίνα θα έπρεπε να κάνει έναν πραγματικό απολογισμό για τις προηγούμενες οικονομικές αποτυχίες, που δεν είχαν ξεπεραστεί και να αντιμετωπίσει τα ζητήματα της φτώχειας και της ανισότητας. Η παράκαμψη λοιπόν της οικονομικής διάστασης και η προσήλωση στα θέματα της θέλησης, της ηθικής και συνείδησης εξασφάλιζε μια παράταση του πραγματικού απολογισμού. Έτσι οποιαδήποτε αντίληψη που στρέφονταν γύρω από τα ζητήματα της οικονομίας, θεωρήθηκε «οικονομισμός» και η σημασία δόθηκε στην αλλαγή της νοοτροπίας, εισάγοντας μια διιστική αντίληψη για τη σχέση βάσης και εποικοδομήματος. Μόνο έτσι θα μπορούσαν σύμφωνα με τον Μάο να ξεπεραστούν τα οικονομικά προβλήματα, αλλά και οι διακρίσεις πόλης και χωριού, πνευματικής και χειρωνακτικής εργασίας, διευθυντών και εργατών. Το περιεχόμενο όμως του όρου οικονομισμός που έδωσε ο Λένιν είναι διαφορετικό από αυτό του Μάο. Ο Λένιν αναφέρονταν στην αντίληψη που υποτιμούσε την ανάγκη για την κατάκτηση της εξουσίας με σκοπό να ανατραπούν οι υπάρχουσες σχέσεις εκμετάλλευσης. Ο Μάο ονόμασε «οικονομισμό» όποια αντίληψη αναφέρεται στην οικονομία ως βασικό παράγοντα του κοινωνικού είναι και θεώρησε πως αφήνοντας την εργατική τάξη, τον μόνο φορέα που μπορεί να απελευθερώσει την κοινωνία, έξω από το παιχνίδι, θα καταργούσε όλες τις αντιθέσεις.

Σκοπός και μέσα

Για κάθε μαρξιστή επαναστάτη η μελλοντική κοινωνία δεν θα προκύψει μέσω μιας ομαλής μετάβασης από την υπάρχουσα. Η βία όπως υποστήριξε ο Λένιν είναι η μαμή της ιστορίας. Η μάχη για την κατάληψη της εξουσίας θα είναι μια μάχη φυσική και όχι μια μάχη ιδεών. Όμως το ερώτημα που πάντα πρέπει να τίθεται πάντοτε είναι το εξής: από ποιον και γιατί; Στην περίπτωση της Πολιτιστικής Επανάστασης ήταν η εργατική τάξη που προσπάθησε με τη βία να πάρει την εξουσία; Όχι. Ήταν μια μάχη στο επίπεδο του εποικοδομήματος που εξελίχτηκε σε εμφύλιο πόλεμο και η βία πήρε τεράστιες διαστάσεις. Εξευτελισμοί, βασανιστήρια, εξορίες, εκτελέσεις συνέθεταν την κοινωνική κατάσταση της Κίνας στα χρόνια της Πολιτιστικής.

Η βία ως μέσον για την επίτευξη κάποιου σκοπού είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το σκοπό αυτό. Και μέσω αυτού μπορεί να δικαιολογηθεί, εφόσον βέβαια δικαιολογηθεί και ο σκοπός. Από την άποψη του μαρξισμού ο σκοπός δικαιολογείται αν οδηγεί στην αύξηση της κυριαρχίας του ανθρώπου πάνω στη Φύση και στη κατάργηση της κυριαρχίας του ανθρώπου πάνω στον άνθρωπο. Η σχέση όμως μέσων και σκοπών είναι μια διαλεκτική σχέση και δε γίνεται το ένα να είναι άσχετο με το άλλο. Για το διαλεκτικό υλισμό δεν υπάρχει δυϊσμός ανάμεσα σε αυτές τις δύο έννοιες. Ο σκοπός απορρέει φυσιολογικά από το ιστορικό κίνημα. Οργανικά τα μέσα είναι υποταγμένα στο σκοπό. Ο άμεσος σκοπός γίνεται το μέσον για έναν παραπέρα σκοπό. 61 Στη Ρωσία η εξαπάτηση των μαζών, οι στημένες δίκες, η αύξηση της κρατικής καταστολής μόνο ένα σκοπό μπορούσαν να υπηρετήσουν: Να παρατείνουν την κυριαρχία μιας κλίκας που έχει καταδικαστεί από την ιστορία. Μα δεν μπορούν να συντελέσουν στην απελευθέρωση των μαζών. 62 Το ίδιο θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει για την Κίνα. όπου η βία που ασκήθηκε από τους Ερυθροφρουρούς πήρε τεράστιες διαστάσεις σαν αποτέλεσμα της έκρηξης που προκλήθηκε στους νέους από την απεριόριστη εξουσία που τους παραχωρήθηκε ξαφνικά. Άλλωστε η κυβέρνηση τελικά κατέστειλε αυτή τη «δίκαιη εξέγερση» χρησιμοποιώντας όλα τα βίαια μέσα και έστειλε τους Ερυθροφρουρούς στα χωράφια. Η διαφορά είναι πως στην Κίνα οι σχέσεις της ηγεσίας με τις μάζες βασίζονταν περισσότερο σε έναν γραφειοκρατικό πατερναλισμό παρά στον ανοιχτό εξαναγκασμό, όπως συνέβαινε στη Ρωσία. Έτσι στην Κίνα δεν στήθηκε μια μυστική αστυνομία που θα διεκπεραίωνε την απομάκρυνση των ανεπιθύμητων στοιχείων αλλά η διαδικασία αυτή πραγματοποιήθηκε μαζικά και ανοιχτά. Αυτό συνέβη γιατί η κινέζικη ηγεσία διέθετε επιρροή μέσα στις μάζες καθώς δεν πραγματοποίησε κάποια αντεπανάσταση εξοντώνοντας την παλιά φρουρά των Μπολσεβίκων. 63 Έτσι σε ένα βαθμό χρησιμοποίησε την πειθώ και ανέπτυξε τρόπους ελέγχου της συνείδησης που περιείχαν ένα είδος αταβισμού.

Αντί επιλόγου

Αναμφίβολα εξετάζοντας το κινέζικο μοντέλο μπορεί κανείς με μια πρώτη ματιά να συμπεράνει πως ήρθε σε ρήξη με το σοβιετικό. Αυτό συνέβη πράγματι. Όμως αυτή η ρήξη δεν ήταν θεμελιώδης και ριζική. Ήταν περισσότερο μια προσπάθεια της μαοϊκής ηγεσίας να δώσει μια «αριστερή» διέξοδο στη σταλινική προβληματική και για να τη συμβιβάσει με τη δική της πρακτική στην Κίνα που αφορούσε τις συγκεκριμένες υπάρχουσες συνθήκες.

Η μαοϊκή ηγεσία στράφηκε ενάντια στην γραφειοκρατία που κατέχει την εξουσία και όχι κατά της δύναμης της γραφειοκρατίας. Ήταν και η ίδια πολύ συνδεδεμένη με το γραφειοκρατικό σύστημα για να μπορέσει να ο αμφισβητήσει ριζικά. Η κινέζικη ηγεσία, διαμορφωμένη σταλινικά ήταν δέσμια της συγκεκριμένης οπτικής και ναι μεν έφτιαξε ένα άλλο κατά Κουν «παράδειγμα», όμως ο σκληρός πυρήνας και των δύο παραδειγμάτων ήταν το ίδιο συντηρητικός. Έτσι η Πολιτιστική Επανάσταση ήταν μια προσπάθεια να διαμορφωθεί μια άλλη κομματική ισορροπία. Η μαοϊκή φράξια έπρεπε να ξαναπάρει στα χέρια της τα ηνία του κόμματος από το ηγετικό στρώμα που θεωρούσε, και ήταν, έμβρυο μιας νέας μπουρζουαζίας. Όμως αυτό δεν την καθιστά την Πολιτιστική Επανάσταση μια γνήσια πολιτική αντιγραφειοκρατική επανάσταση, γιατί ο στόχος της δεν ήταν η αντικατάσταση της γραφειοκρατίας από μια γνήσια προλεταριακή δημοκρατία που να στηρίζεται στην εξουσία των συμβουλίων εργατών και αγροτών.

Όπως υποστηρίζει ο Μορένο υπάρχουν τέσσερις τύποι εργατικών κρατών, το εκφυλισμένο εργατικό κράτος της ΕΣΣΔ το παραμορφωμένο εργατικό κράτος της Ανατολικής Ευρώπης και το μεταβατικό εργατικό κράτος της Κίνας και της Κούβας. 64 Η Κίνα ήταν ένα μεταβατικό εργατικό κράτος που ποτέ δεν ολοκληρώθηκε αυτή η μετάβαση. Έτσι η απόπειρα δημιουργίας ενός σοσιαλιστικού εποικοδομήματος δεν θα μπορούσε να αλλάξει ριζικά αυτό το εποικοδόμημα. Η Πολιτιστική Επανάσταση μπορεί να ξεκίνησε από την ηγεσία, απέκτησε όμως μια γνήσια κοινωνική δυναμική. Εφόσον όμως η εργατική τάξη έμεινε αμέτοχη σε αυτή τη διαδικασία όποιες δυνατότητες και αν ανοίγονταν για μια πραγματική προλεταριακή επανάσταση έμειναν μετέωρες.

Όπως έγραφε στο έργο του «Για τις αντιθέσεις» ο ίδιος ο Μάο: «σε κάθε προτσές υπάρχουν πολλές αντιθέσεις. Ωστόσο υπάρχει μια που είναι η κυρίαρχη. Και που παίζει ρόλο πρωτεύοντα, αποφασιστικό ενώ οι άλλες κατέχουν δευτερεύουσα υποδεέστερη θέση. Επομένως όταν μελετούμε ένα προτσές, εφόσον αυτό είναι ένα προτσές πολύπλοκο, που περιέχει περισσότερες από δύο αντιθέσεις, πρέπει να προσπαθούμε να βρίσκουμε την κύρια αντίθεση Όταν προσδιορίσουμε την κύρια αντίθεση είναι εύκολο να λύσουμε όλα τα προβλήματα. Αυτή είναι η μέθοδος που μας υποδείχνει ο Μαρξ στη μελέτη του για την καπιταλιστική κοινωνία. [...] Χιλιάδες και χιλιάδες επιστήμονες και άνθρωποι της πρακτικής δεν καταλαβαίνουν τη μέθοδο αυτή».  65 Όμως ο Μάο ίσως έπραξε αυτό ακριβώς το λάθος. Ανήγαγε διάφορες δευτερεύουσες αντιθέσεις ως κυρίαρχες όπως την αντίθεση ανάμεσα στο παλιό αστικό εποικοδόμημα και στο καινούργιο, στην παλιά συνείδηση και τη νέα, στη χειρωνακτική και πνευματική εργασία. Καμιά από αυτές τις αντιθέσεις δεν επρόκειτο να επιλυθεί όσο υπήρχε κάτι βασικότερο, ο διαχωρισμός του εργάτη από τα μέσα παραγωγής. Και την κατάργηση αυτού του διαχωρισμού, δεν μπορεί να την πραγματοποιήσει κανένα άλλο υποκείμενο από την εργατική τάξη.

Άνοιξη 2009,  Σοφία Καρ.

Βιβλιογραφία
1. Κίνα 1927-1997, Charlie Hore, Εκδόσεις «Εργατική Δημοκρατία»
2. Η κινέζικη επανάσταση, Κ. Μαραγκός, Εργατική Εξουσία
3.«Ο Στάλιν και κινέζικη επανάσταση», Λέον Τρότσκι, Εκδόσεις Παρασκήνιο
4. Μάο, Η Άγνωστη Ιστορία, Γιουνγκ Τσανγκ, Τζον Χάλλιντευ
5. “Το κόκκινο άστρο πάνω από την Κίνα”, Εντγκαρ Σνόου
6. Η οικοδόμηση του σοσιαλισμού στην Κίνα, Σαρλ Μπετελέμ, Ζακ Σαριέρ, Ελέν Μαρσιζιό, Εκδόσεις «Στοχαστής»
7. Τα φιλοσοφικά τετράδια του Λέον Τρότσκι 1933-1935, εκδόσεις Παρασκήνιο
8. Τα εργοστασιακά πανεπιστήμια στην Κίνα στην Πολιτιστική Επανάσταση, Μπενζαμέν Κοριά εκδόσεις Α/συνέχεια
9. Η ρήξη του Μάο με τον σοβιετικό μαρξισμό και η Σχολή Αλτουσέρ, του Γιάννη Μηλιού, περιοδικό «Θέσεις»
10. Κείμενα της εξορίας 1979-1971, του Γιάννη Χοτζέα, Εκδόσεις Α/συνέχεια
11. Η πολιτιστική επανάσταση στην Κίνα, Σοσιαλισμός από τα κάτω, τεύχος 63, Μάης-Ιούνης 2007
12. Η Προδομένη Επανάσταση, Λέον Τρότσκι
13. Για τις αντιθέσεις, Μάο Τσε Τουνγκ, εκδόσεις Α/συνέχεια
14. Η Ηθική του και η ηθική μας, Λέον Τρότσκι
15. Λογοτεχνία και επανάσταση, Λέον Τρότσκι, εκδόσεις Θεωρία
16. «Οι εξελίξεις της κινέζικης επανάστασης», .Ανρί Βέμπερ, Πολιτική Επιθεώρηση, Μάρτιος 1973
17. Τα φιλοσοφικά τετράδια του Λέον Τρότσκι 1933-1935, Εκδόσεις Παρασκήνιο
18. Μαοϊσμός-Οι ρίζες του και η προοπτική του, Ντούτσερ, Νέοι Στόχοι Αύγουστος 1971
19. «Το Μεγάλο Άλμα προς τα πίσω» Σοσιαλιστική Προοπτική
20. Ο Στάλιν και η Τρίτη Διεθνής, Εκδόσεις Γλάρος