1o μέρος

Η Πολιτιστική Επανάσταση

Η έναρξη της πολιτιστικής επανάστασης

Αφού πέρασε ο λιμός, ο Μάο άρχισε να προετοιμάζει το έδαφος για τις μεγάλες εκκαθαρίσεις που θα πραγματοποιούσε, ώστε να ανακτήσει τον έλεγχο του κόμματος. Το 1959 και το 1961 ο αντιδήμαρχος του Πεκίνου είχε γράψει δύο θεατρικά έργα που παρουσίαζαν την αδιαφορία και τη σκληρότητα ενός αυτοκράτορα προς τους φτωχούς αγρότες αφήνοντας σαφείς υπαινιγμούς για τον Μάο. Το 1963 ο Μάο αντεπιτέθηκε γράφοντας ένα άρθρο το οποίο καμιά εφημερίδα του Πεκίνου δεν ήθελε να δημοσιεύσει, και το οποίο τελικά δημοσιεύτηκε σε ένα ασήμαντο περιοδικό της Σαγκάης. Αυτό αποτέλεσε την αφορμή της πολιτιστικής επανάστασης καθώς ο Μάο διαπίστωσε πως αδυνατούσε ολότελα πλέον να ελέγξει τον κρατικό μηχανισμό. Ταυτόχρονα είχε αρχίσει να έχει υποψίες πως οι κομματικοί του αντίπαλοι σε συνεργασία με τους Ρώσους σχεδιάζει την ανατροπή του. Η κυβέρνηση Μπρέζνιεφ, αφενός δεν ακολούθησε την γραμμή που περίμενε ο Μάο, δηλαδή την αποκήρυξη της «αποσταλινοποίησης» και αφετέρου δεν είχε καμιά συναλλαγή με τον Μάο. Αντίθετα στο παρελθόν είχε έρθει σε επαφή με τον Λιοόυ Σαοτσί και είχε αναπτύξει κάποια σχέση μαζί του, πράγμα που τροφοδοτούσε τις υποψίες του Μάο. 24

Μέχρι τα τέλη του 1965 ο Μάο διόρισε τη σύζυγό του υπεύθυνη στο υπουργείο πολιτισμού, η οποία έπαιξε ηγετικό ρόλο στη διεξαγωγή της πολιτιστικής επανάστασης. Η τέχνη αποτελούσε έναν από τους κύριους στόχους. Αρχικά η κυρία Μάο συνέταξε ένα μανιφέστο καταγγελτικού περιεχομένου για τον «αφανισμό των τεχνών», το οποίο γνωστοποιήθηκε ευρέως τον Απρίλη του 1966.25 (595). Πρώτο στόχο αποτέλεσαν τα μυθιστορήματα καθώς εξυπηρετούσαν «αντικομματικές δραστηριότητες». Τα βιβλία δυτικών συγγραφέων όπως ο Γκαίτε και ο Σαίξπηρ αποσύρθηκαν από τα μαγαζιά και καταστράφηκαν. Στη θέση τους μπήκαν έργα του Μάο. Στη συνέχεια απαγορεύτηκαν πολλά έργα της όπερας ξεκινώντας με μια κατηγορία που ονομάζονταν «Δράματα με Φαντάσματα» και αναφερόντουσαν στην εκδίκηση που έπαιρναν τα πνεύματα νεκρών θυμάτων από τους θύτες τους. Τα έργα συνθετών όπως ο Μπαχ, ο Μπάρτοκ και ο Σοστάκοβιτς χαρακτηρίστηκαν «αστικά, φεουδαρχικά και ρεβιζιονιστικά». 26

Ένα μήνα μετά το πολιτικό γραφείο συνεδρίασε για να εγκρίνει τυπικά τον κατάλογο των ονομάτων που θα αποτελούσαν τα πρώτα θύματα των εκκαθαρίσεων. Τα τέσσερα άτομα στον κατάλογο ονομάστηκαν «αντικομμουνιστική κλίκα» και περιλάμβαναν τον δήμαρχο Πενγκ, τον επιτελάρχη Λουό, τον υπεύθυνο για την επικοινωνία με τη Ρωσία και τον πρώην αρχηγό των μέσων ενημέρωσης. Ο κατάλογος επικυρώθηκε και τα μέλη της κλίκας τέθηκαν υπό κράτηση. 27

Στα τέλη του 1966 ο Μάο ίδρυσε ένα καινούριο γραφείο, τη Μικρή Ομάδα της Πολιτιστικής Επανάστασης, επικεφαλής της οποίας διόρισε τη σύζυγο του. Η προβολή του Μάο και η προώθηση της προσωπολατρίας του αποτελούσε πλέον προτεραιότητα. Η Λαϊκή Καθημερινή κάθε μέρα δημοσίευε μια φωτογραφία του στο πρωτοσέλιδο και κάποια από τα αποφθέγματά του. Κυκλοφόρησαν κονκάρδες με το πρόσωπο του Μάο, και αναρίθμητα πορτραίτα του. Εκείνο το καλοκαίρι στάλθηκε σε όλους το Κόκκινο Βιβλιαράκι, με σκοπό να το φέρνουν σε κάθε δημόσια εκδήλωση και να απαγγέλλουν απέξω αποσπάσματα.

Τον Ιούνιο οι φοιτητές, τα επίλεκτα εκτελεστικά όργανα της Πολιτιστικής Επανάστασης, πήραν εντολή να καταδικάσουν τους καθηγητές τους ως φορείς «μικροαστικών ιδεών» και καταργήθηκαν οι εξετάσεις. Η νεολαία άρχισε να οργανώνεται σε ομάδες. Η πρώτη φάση της πολιτιστικής επανάστασης ήταν πραγματικότητα. Οι καθηγητές και οι εκπαιδευτικοί διοικητές αποτέλεσαν τα πρώτα θύματα της πολιτιστικής επανάστασης. Αρκετοί σε όλη τη χώρα ξυλοκοπήθηκαν, εξευτελίστηκαν και βασανίστηκαν. Σε αυτό το σημείο εμφανίζεται η βασική αντίφαση της Πολιτιστικής Επανάστασης που συνοψίζεται στο εξής: από τη μια μεριά εξέφραζε μια βαθύτερη κίνηση των μαζών στη βάση της κοινωνίας, αλλά από την άλλη συμπύκνωνε τις απόπειρες των διαφόρων κομματικών μπλοκ να επιβάλλουν τις θέσεις τους κι έναν νέο τρόπο συνάρθρωσης τους. Αυτή η αντίφαση, εκφράστηκε ως αντίθεση μέσων και σκοπών και από την πρώτη στιγμή φανέρωνε και το όριο πάνω στο οποίο η Πολιτιστική Επανάσταση θα σκόνταφτε διαρκώς.

Οι Ερυθροφρουροί και η δράση τους

Στις 2 Ιουνίου του 1966 μια ομάδα μαθητών γυμνασίου από το Πεκίνο τοιχοκόλλησε μια αφίσα η οποία έγραφε «Ανθρώπινα αισθήματα και κουραφέξαλα! Θα είμαστε βίαιοι! Θα σας ρίξουμε καταγής και θα σας ποδοπατήσουμε» και στην οποία υπέγραφε ως «Ερυθροφρουροί». Στις 1 Αυγούστου ο Μάο έστειλε μια επιστολή στους Ερυθροφρουρούς δηλώνοντας την «φλογερή υποστήριξή του» και ενημέρωσε τα υψηλά στελέχη ότι πρέπει να τους προωθήσουν. Οι αξιωματούχοι έπρεπε να ενθαρρύνουν τα παιδιά τους να συγκροτήσουν ομάδες Ερυθροφρουρών. Σύντομα οι Ερυθροφρουροί ξεκίνησαν έντονες βιαιοπραγίες και ο Μάο έδωσε εντολή στην αστυνομία και στο στρατό να μην επεμβαίνουν καθόλου στις δράσεις της νεολαίας, αφήνοντας την ουσιαστικά ανεξέλεγκτη.

Εκτός από τα σχολεία η διαταγή προς τους Ερυθροφρουρούς ήταν να διευρύνουν τη δράση τους και ενάντια στην πολιτιστική κληρονομιά. Στις 18 Αυγούστου ο Μάο στάθηκε δίπλα στον Λιν Μπιαό στην Τιενανμέν και τον άκουγε να λέει σε πλήθος Ερυθροφρουρών «Συντρίψτε τον παλιό πολιτισμό»! Έτσι άρχισαν αιφνιδιαστικές έρευνες στα σπίτια διανοούμενων σε ολόκληρη τη χώρα. Πολλοί βασανίστηκαν άγρια ή δολοφονήθηκαν. Κάηκαν βιβλία, πίνακες, μουσικά όργανα. Οτιδήποτε μπορούσε να θεωρηθεί «αστική» ή «φεουδαρχική» κουλτούρα έπρεπε να καταστραφεί. Όσον

Αφίσα που προωθεί την καταστροφή του παλιού κόσμου

αφορά τα ιστορικά μνημεία, τα περισσότερα κατεδαφίστηκαν. Παράλληλα ο παλιός πολιτισμός δεν αντικαταστάθηκε από κάποιον καινούριο, καθώς οι τέχνες γνώρισαν εκείνη την περίοδο μεγάλη παρακμή. Στην πραγματικότητα η τέχνη αποτελούσε ένα μέσον εξύμνησης του Μάο και τίποτα περισσότερο. Επίσης τα βιβλία γενικού ενδιαφέροντος ήταν γεμάτα από αποφθέγματα του Μάο. 28 Η Κίνα ήταν ένα πολιτιστικό νεκροταφείο. Και αυτό ήταν ενδεικτικό της κοινωνικής κατάστασης. Όπως υποστηρίζει ο Τρότσκι «η κουλτούρα είναι ο δείκτης ζωντάνιας μιας κοινωνίας». 29

Ο Μάο είναι ο Ήλιος των Ερυθροφρουρών

Στους δρόμους της Κίνας εμφανίστηκαν οι εφημερίδες τοίχου (ντατζεμπάο) που έγραφαν με μεγάλα γράμματα διάφορα αποφθέγματα του Μάο όπως «Είναι δίκαιο να εξεγείρεσαι», «Nα τολμάμε να αγωνιζόμαστε», «Βομβαρδίστε το Γενικό Επιτελείο» ή μικρά άρθρα. Η προσωπολατρία είχε πάρει τεράστιες διαστάσεις, σχεδόν θρησκευτικές. Κάθε οικογένεια έπρεπε να αρχίσει τη μέρα της προσκυνώντας το πορτραίτο του. Τον αποκαλούσαν «Κόκκινο, κόκκινο ήλιο στις καρδιές μας». Παντού εγκαταστάθηκαν πορτραίτα του «Μεγάλου Τιμονιέρη». Όλοι έπρεπα να μπορούν να απαγγείλουν αποσπάσματα από το «Κόκκινο Βιβλιαράκι». Πολλές φορές αγρότες από απομακρυσμένες περιοχές ταξίδευαν πολύ μακριά για να μπορέσουν να το αποκτήσουν. Όταν ο Μάο κολύμπησε στον ποταμό Γιανκτσέ, σύμφωνα με κυβερνητικές πηγές τέσσερις φορές πιο γρήγορα από το παγκόσμιο ρεκόρ(!), εκατοντάδες Ερυθροφρουροί πνίγηκαν προσπαθώντας να φτάσουν το κατόρθωμά του. 30

Παρέλαση των Ερυθροφρουρών

Η επανάσταση στο εκπαιδευτικό σύστημα

Κατά την πολιτιστική επανάσταση είναι γεγονός ότι πραγματοποιήθηκαν ριζοσπαστικές αλλαγές στο σύστημα εκπαίδευσης. Μια από τις σπουδαιότερες ήταν η ίδρυση των εργοστασιακών πανεπιστήμιων με σκοπό να διαμορφωθούν τεχνικοί που προέρχονται από τις γραμμές της εργατικής τάξης. Τα εργοστασιακά πανεπιστήμια ήταν μια απόπειρα να συντριβεί το μονοπώλιο των «ειδικών» και από την άλλη οι εργάτες να κατακτήσουν τη σύνδεση θεωρίας-πράξης. Το ερώτημα που αποπειράθηκε να απαντήσει αυτή η καινοτομία ήταν πως θα ασκηθεί στον τομέα της τεχνικής η δικτατορία του προλεταριάτου. 31

Αλλαγές πραγματοποιήθηκαν και σε άλλα εκπαιδευτικά ιδρύματα. Γενικά πραγματοποιείται η επονομαζόμενη εκπαίδευση με «ανοιχτές πόρτες». Ο αριθμός των θεωρητικών μαθημάτων μειώθηκε στο ελάχιστο και το μεγαλύτερο μέρος της εκπαίδευσης γίνονταν σε περιορισμένες ομάδες εργασίας που προσπαθούσαν να λύσουν πρακτικά προβλήματα. Η ελαχιστοποίηση των θεωρητικών σταδιακά καλλιεργούσε μια απαξίωση προς τη θεωρητική μόρφωση.

Ο στόχος όλων αυτών των αλλαγών στον τομέα της εκπαίδευσης ήταν να ξεριζωθεί ο διαχωρισμός και η αντίθεση ανάμεσα στην πνευματική και τη χειρωνακτική εργασία, που χαρακτηρίζει τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής. 32 Κάτι που όμως δεν επρόκειτο τελικά να ξεριζωθεί, γιατί θα σκόνταφτε πάνω στις αντιθέσεις που διαπερνούσαν κάθε πτυχή της Πολιτιστικής Επανάστασης.

Η κατάσταση βγαίνει εκτός ελέγχου

Ο Μάο πραγματοποιώντας την «Μεγάλη Προλεταριακή Πολιτιστική Επανάσταση», εξήγαγε την εσωτερική μάχη μεταξύ κομματικών στελεχών εκτός κόμματος για να μπορέσει να επανακτήσει τον έλεγχο εντός του. Στα τέλη όμως του 1966 η κατάσταση είχε οξυνθεί βαθιά και τα πράγματα βρίσκονταν πλέον εκτός ελέγχου. Είναι λογικό σε μια τόσο γρήγορα εξελισσόμενη και ρευστή κατάσταση να μην μπορεί να ασκηθεί συγκεντρωτικά έλεγχος από έναν πυλώνα εξουσίας.

Εκείνη την περίοδο άρχισε να επανεμφανίζεται και η κινέζικη εργατική τάξη στην πολιτική σκηνή ως οργανωμένη δύναμη. Εργοστασιακοί εργάτες άρχισαν να πλαισιώνουν ομάδες Ερυθροφρουρών και να προβάλλουν τα δικά τους αιτήματα. Στα τέλη του 1966 ξέσπασε απεργιακό κύμα που κράτησε πάνω από ένα μήνα. Τα αιτήματα των εργατών ήταν: αυξήσεις στους μισθούς, βελτίωση συνθηκών εργασίας, μείωση ωραρίου και κατάργηση των προνομίων των διευθυντών. 33 Η μόνη λύση θα ήταν να επέμβει ο στρατός, καθώς διαμορφώνονταν ο κίνδυνος μιας πραγματικής εργατικής εξέγερσης. Αλλά ο Μάο δεν μπορούσε να είναι βέβαιος πως θα έχει με το μέρος του τις ένοπλες δυνάμεις.

Αλλαγή στόχου

Έτσι περί τα μέσα Σεπτέμβρη του 1966 η κυβέρνηση ώθησε τους Ερυθροφρουρούς σε αλλαγή στόχου: πλέον έπρεπε να επικεντρωθούν στην καταγγελία των κατόχων της εξουσίας μέσα στο Κόμμα οι οποίοι ακολουθούν το δρόμο προς τον καπιταλισμό. Οι αρχικές ομάδες των Ερυθροφρουρών διαλύθηκαν καθώς οι γονείς τους, υψηλόβαθμα στελέχη του κόμματος, επρόκειτο να αποτελέσουν τα νέα θύματα. Δημιουργήθηκαν νέες ομάδες, κάποιες από τις οποίες διατήρησαν την ονομασία Ερυθροφρουροί, αλλά κάποιες άλλες ονομάστηκαν «Στασιαστές», επειδή εξεγείρονταν ενάντια στους προϊσταμένους τους. 34

Οι «Στασιαστές», που αποτελούνταν σε μεγάλο βαθμό από ενήλικες, άρχισαν τις νέες καταγγελίες και τα βίαια συλλαλητήρια. Στις αρχές του 1967 ο Μάο τους διέταξε να καταλάβουν την εξουσία των κομματικών αρχηγών. Εκατομμύρια αξιωματούχοι εξορίστηκαν σε στρατόπεδα εργασίας, τα οποία ονομάζονταν «Οι σχολές Στελεχών της 7ης Μαΐου». Εκεί είχαν σταλθεί και οι διανοούμενοι, οι καλλιτέχνες, οι ηθοποιοί και οι δημοσιογράφοι. 35

Ο στρατός μπαίνει στο παιχνίδι

Το απεργιακό κύμα που εκδηλώθηκε το Δεκέμβρη του 1966 ουσιαστικά δεν είχε σταματήσει. Την άνοιξη και το καλοκαίρι αγκάλιασε τους βιομηχανικούς εργάτες σε ολόκληρη την Κίνα, πολλές φορές μέσω των σιδηροδρομικών που βρίσκονταν στην πρωτοπορία των απεργιών. 36 Επίσης σε πολλές περιοχές συγκρούονταν μεταξύ τους διαφορετικές ομάδες Ερυθροφρουρών.

Έτσι αφενός υπήρχε κοινωνική ειρήνη και αφετέρου η εργατική τάξη σήκωνε ξανά κεφάλι. Η μεγάλη έκρηξη ήρθε στη Σαγκάη τον Γενάρη του 1967, όπου οι εργάτες κατέλαβαν το δημαρχείο και ίδρυσαν τη «Λαϊκή Κομμούνα της Σαγκάης». Η φλόγα που άναψε στη Σαγκάη ήταν το καμπανάκι για τη μαοϊκή ηγεσία. 37 Ο Μάο είχε ανάγκη από τις ένοπλες δυνάμεις για να ελέγξει την κατάσταση. Μέχρι τις αρχές του 1967 είχε ήδη αντικαταστήσει πολλά κομματικά στελέχη με στρατιωτικούς, πιστεύοντας πως έτσι θα θέσει την κατάσταση υπό τον έλεγχό του. Από το καλοκαίρι του ίδιου έτους και μετά ο στρατός άρχισε να παίρνει στα χέρια του τις τοπικές κυβερνήσεις, τα πανεπιστήμια και τα εργοστάσια και να επιβάλει το τέλος των συγκρούσεων μεταξύ των Ερυθροφρουρών, ανακόπτοντας έτσι και την γνήσια κοινωνική δυναμική των εργατικών κινητοποιήσεων. Όταν δηλαδή δημιουργήθηκε το πλαίσιο που ενδεχομένως να οδηγούσε σε μια γνήσια επανάσταση από την εργατική τάξη, το πείραμα της Πολιτιστικής Επανάστασης έπρεπε να τερματιστεί δείχνοντας και τα όρια της που σταματούσαν στο εποικοδόμημα.

Δύναμη κρούσης

Με την επιλογή του στρατού ως πυλώνα εξουσίας το πρόβλημα που παρουσιάστηκε ήταν πως οι στρατιωτικοί αφενός δεν ήταν αρκετά βίαιοι, και αφετέρου προστάτευαν διωγμένα πρώην στελέχη. Έπειτα ο Μάο βασίστηκε στους στρατιωτικούς για να διαλέξουν ποιοι Στασιαστές θα αποτελούσαν τις νέες ομάδες. Σε κάθε περιοχή όμως υπήρχαν αντίπαλες ομάδες Στασιαστών και οι στρατιωτικοί είχαν την τάση να μην επιλέγουν τους «αριστερούς». 38

Ο Μάο ήταν απογοητευμένος από το στρατό και το καλοκαίρι του 1967 σκέφτονταν να δημιουργήσει μια «δύναμη κρούσης» που θα αποτελούταν από Στασιαστές της «Αριστεράς». Έπρεπε δηλαδή να διεξάγει ένα ξεκαθάρισμα μέσα στις ομάδες των Στασιαστών. Με την ενθάρρυνση του Μάο ξεκίνησαν επιθέσεις ενάντια στους «Συντηρητικούς» με αποκορύφωμα μια σφοδρή μάχη που διεξάχθηκε στις 4 Αυγούστου στη Σαγκάη. Αυτή η μάχη μεταξύ»αριστερών» και «συντηρητικών» Στασιαστών ήταν η πιο ισχυρή μάχη που δόθηκε κατά τη διάρκεια της πολιτιστικής Επανάστασης. Μέχρι το βράδυ υπήρχαν εκατοντάδες νεκροί και τραυματίες. 39

Σε πολλές περιοχές παρουσιάστηκε το πρόβλημα πως διαφορετικές ομάδες διεκδικούσαν τον τίτλο των «Αριστερών» και ανταγωνίζονταν για το ποια είναι η πιο μαχητική. Έτσι σε διάφορες επαρχίες διεξάχθηκαν μικροί εμφύλιοι πόλεμοι μεταξύ των αντίπαλων ομάδων. Ο Μάο κατάλαβε πως η ιδέα της δημιουργίας δύναμης Κρούσης» δεν ήταν πραγματοποιήσιμη. Έτσι στις 5 Σεπτεμβρίου διέταξε να επιστραφούν όλα τα όπλα., αλλά οι εντολές του σε μεγάλο βαθμό αγνοήθηκαν. Οι συγκρούσεις συνεχίστηκαν και το 1968 παρά τις συνεχείς εντολές από το Πεκίνο. 40

Καταστολή

Από το τέλος του 1968 ακολούθησε συντονισμένη καταστολή. Χιλιάδες νεαροί στέλνονταν μαζικά εξορία στην ύπαιθρο με σκοπό να διαλυθούν οι Ερυθροφρουροί και να σταματήσουν οι συγκρούσεις. Τώρα οι διωγμένοι γραφειοκράτες επέστρεφαν στα πόστα τους και είχαν πλέον την ευκαιρία να πάρουν εκδίκηση. Το χειρότερο όμως ήταν η άγρια καταστολή. Στην Καντόνα και σε άλλες επαρχίες έγιναν άγριες σφαγές Στην επαρχία Κουανξί η καταστολή άφησε πίσω της 100.000 νεκρούς. Μια από τις επαρχίες που υπέφεραν περισσότερο ήταν η εσωτερική Μογγολία, καθώς υπήρχαν υποψίες περί σχεδίου απόσχισης της επαρχίας από την Κίνα και ένωσης με την εξωτερική Μογγολία και με τους Ρώσους. 41

Εμπλοκή με τους σοβιετικούς

Στις αρχές του 1969 τα πράγματα είχαν τεθεί υπό έλεγχο και ο Μάο έχοντας εξασφαλίσει τον νέο μηχανισμό εξουσίας, συγκάλεσε τον Απρίλιο του 1969 το 9ο κομματικό συνέδριο για να επισημοποιήσει τη νέα ισορροπία.

Παράλληλα με τις προετοιμασίες του συνεδρίου ο Μάο αποφάσισε να συνοδεύσει το «θρίαμβο» της Πολιτιστικής Επανάστασης απέναντι στους «ρεβιζιονιστές» με μια ελεγχόμενη στρατιωτική εμπλοκή με τη Ρωσία. Έτσι στις 2 Μαρτίου μια κινέζικη επίλεκτη ομάδα έστησε ενέδρα στους Ρώσους στο Τζένμπαο (μια ακατοίκητη νησίδα πάνω στον ποταμό Ουσσούρι) σκοτώνοντας 32 στρατιώτες. Προς έκπληξη του Μάο η απάντηση των Ρώσων ήταν σφοδρότατη. Εξαπέλυσαν πυραύλους, οι οποίοι έφτασαν 20 χιλιόμετρα μέσα στην Κίνα. Ο απολογισμός ήταν 60 Ρώσοι και 800 Κινέζοι νεκροί. 42

Η αναζωπύρωση του φόβου μιας εισβολής των Ρώσων ήταν ακόμη ένας παράγοντας που οδήγησε τα διαφορετικά κομμάτια της γραφειοκρατίας να ζητήσουν να μπει ένα τέλος, αναζητώντας ένα νέο σημείο ισορροπίας.

Επίσημη λήξη της Πολιτιστικής Επανάστασης

Στο ένατο συνέδριο του ΚΚΚ τον Απρίλιο του 1969, το οποίο έγινε κάτω από μεγάλη μυστικότητα εξαιτίας φόβων για ρώσικη επίθεση κατά του συνεδρίου, ανακοινώθηκε επίσημα η λήξη της πολιτιστικής επανάστασης. Βέβαια εντός του στο πλαισίου που είχε διαμορφωθεί δεν ήταν δυνατόν μια συνεδριακή απόφαση να θέσει τέλος σε αυτή τη διαδικασία. Πλέον είχαν απελευθερωθεί τεράστιες δυνάμεις και είχε δημιουργηθεί μια εκρηκτική κοινωνική κατάσταση. Τα επόμενα χρόνια διάφορες αντίπαλες ομάδες προσπαθούσαν να κυριαρχήσουν πάνω στις άλλες. Έτσι οι συγκρούσεις συνεχίστηκαν για πολύ καιρό ακόμη.

Ο Λιν Μπιάο δολοφονείται

Η συνεργασία του Μάο με τον Λιν Μπιάο κλονίστηκε γύρω στα μέσα του 1970 ύστερα όμως από μια διαφωνία τους σε σχέση με την προεδρία του κράτους. Ο τελευταίος κάτοχος του συγκεκριμένου αξιώματος ήταν ο Λιόου Σάο-τσι. Ο Μάο ήθελε να καταργήσει εντελώς αυτή τη θέση, ενώ ο Λιν επέμενε να γίνει ο Μάο πρόεδρος και ο ίδιος αντιπρόεδρος. Οι υπόλοιποι τρεις ηγέτες συμφώνησαν με τον Λιν Μπιάο, γεγονός που αποδείκνυε την επιρροή του στα ανώτατα στελέχη. Τελικά η διαμάχη αυτή έληξε καθώς ο Λιν μπιάο δολοφονήθηκε μαζί με μέλη της οικογένειά του. 43

Ο Ντεγκ Σιαο-πινγκ επανέρχεται

Ο Ντεγκ Ξιάο-πινγκ το 1966 είχε υπάρξει θύμα της πολιτιστικής επανάστασης, καθώς είχε εναντιωθεί στην πολιτική του Μάο. Έτσι κατηγορήθηκε ότι προχωρούσε «δεύτερος πάνω στο δρόμο για τον καπιταλισμό», ακριβώς πίσω από τον Λιόου Σάο-Τσι. Το 1967 τέθηκε υπό κατ΄ οίκον κράτηση και αργότερα εξορίστηκε και δούλευε σε εργοστάσιο τρακτέρ.

Το 1973 όμως ο Μάο τον επανέφερε στους ηγετικούς κύκλους και τον έκανε μέλος του πολιτικού γραφείου και υπεύθυνο για το στρατό, καθώς η υγειά του Τσοου Ενλάι χειροτέρευε. Μόλις όμως ο Ντιεγκ ανέλαβε την εξουσία άρχισε να εφαρμόζει το δικό του πρόγραμμα το οποίο στηρίζονταν στην ανατροπή της Πολιτιστικής Επανάστασης. Επίσης προσπάθησε να αποκαταστήσει μαζικά τα διωγμένα στελέχη και να τα επαναφέρει στις θέσεις τους. 44

Η «αποκατάσταση» της τάξης από το στρατό σε συνδυασμό με την επαναφορά Ντεγκ Ξιάο-πινγκ επέτρεψε στη δεξιά πτέρυγα του κόμματος να ανασυσταθεί και να προετοιμάσει τους όρους για τη διεκδίκηση της εξουσίας.

Η συμμορία των τεσσάρων

Ο Μάο έπρεπε να βρει έναν τρόπο να υπερασπίσει την κληρονομιά της Πολιτιστικής Επανάστασης. Γι αυτό δημιούργησε τη «συμμορία των τεσσάρων» που περιλάμβανε τέσσερις «πυλώνες» της πολιτιστικής επανάστασης. Αυτοί ήταν η κυρία Μάο, ο Τζανγκ Τσουν-τσιάο, ο διευθυντής τύπου Γιάο Ουέν-γιουάν και ο Προστατευόμενος (Χουνγκ Ουέν). 45

Ο Ντιεγκ έφτιαξε και αυτός μια δική του συμμαχία με τον στρατάρχη Γιε, τον επικεφαλής του στρατού και με τον πρωθυπουργό Τσόου Εν-λάι. Ήταν η πρώτη φορά που κάποιος αψηφούσε την απαγορευτική εντολή για τη δημιουργία συμμαχιών που είχε εκδώσει ο Μάο δεκαετίες πριν. Ο Μάο φαίνονταν πως είχε χάσει τον έλεγχο και αναδυόταν ένας ισχυρός ανταγωνιστικός πόλος εξουσίας.

Ο θάνατος του Τσόου Εν-Λάι και η εξέγερση

Τελικά παρά τις αντιπαλότητες μεταξύ των υψηλόβαθμων στελεχών μια πραγματική απειλή για το καθεστώς δημιουργήθηκε από μια απρόβλεπτη μαζική εξέγερση στο Πεκίνο μετά το θάνατο του Τσόου Εν-Λάι. Το γεγονός αυτό σηματοδότησε την έκφραση μαζικής θλίψης. Τη μέρα που η σορός μεταφέρθηκε στο κρεματόριο τουλάχιστον 1.000.000 άνθρωποι βγήκαν και στάθηκαν στους δρόμους του Πεκίνου σε μια συμβολική πολιτική κίνηση. 46

Ένα χρόνο μετά, τον Απρίλιο του 1976 εκδηλώθηκε μια απειλητική για το καθεστώς εξέγερση. Ο σπινθήρας των συγκρούσεων άναψε όταν η αστυνομία απομάκρυνε από το μνημείο της πλατείας Τιενανμέν τα στεφάνια που είχαν τοποθετηθεί στη μνήμη του Τσόου Εν-λάι. Τα πλήθη απαιτούσαν να τοποθετηθούν ξανά τα στεφάνια στη θέση τους και η αστυνομία επιτέθηκε εναντίον τους με σφοδρότητα. Πάνω από 100.000 άτομα πήραν μέρος σε συγκρούσεις με την αστυνομία, την πολιτοφυλακή και το στρατό. Κάηκαν περιπολικά και αστυνομικά τμήματα, ενώ καταστράφηκαν σταθμοί της πολιτοφυλακής. Οι συγκρούσεις κράτησαν μέχρι αργά το βράδυ όπου εκατοντάδες διαδηλωτές που είχαν παραμείνει στην πλατεία ξυλοκοπήθηκαν μέχρι θανάτου από την αστυνομία. Συγκρούσεις έγιναν και σε άλλες πόλεις. 47
Υπεύθυνος για τις συγκρούσεις θεωρήθηκε ο Ξιαό-πινγκ ο οποίος έπεσε και πάλι σε δυσμένεια. Απομακρύνθηκε από το σπίτι του και φυλακίστηκε για τρεις μήνες σε μια άλλη γειτονιά του Πεκίνου.

Οι τελευταίες μέρες του Μάο Τσε-Tουνγκ

Η σύντομη αποπομπή του Ντιέγκ Ξιαο-πινγκ δεν κατάφερε να τον απομονώσει πολιτικά. Αντιθέτως γίνονταν πορείες υποστήριξής του που στρέφονταν ενάντια στη συμμορία των τεσσάρων. Η απειλή δεν είχε περάσει. Μάλιστα τα περισσότερα κομματικά στελέχη πίστευαν πως η «Συμμορία των τεσσάρων» πρέπει να απομακρυνθεί από το πολιτικό σκηνικό.

Στο μεταξύ η κατάσταση της υγείας του Μάο είχε επιδεινωθεί. Τον Φεβρουάριο του 1976 ο Νίξον, έχοντας ήδη παραιτηθεί για το Ουοτεργκέιτ, επισκέφτηκε ξανά την Κίνα και συναντήθηκε με τον Μάο για τελευταία φορά, μετά από πρόσκληση του τελευταίου. Τις τελευταίες μέρες του ο Μάο τις πέρασε σε ένα αντισεισμικό κτίριο που είχε χτιστεί ειδικά για εκείνον με τις απαραίτητες προδιαγραφές ασφαλείας στο Τζουνγκ-νανχάι. Είχε μεταφερθεί εκεί τον Ιούλιο όταν ένας ισχυρός σεισμός δόνησε το Πεκίνο, αλλά τελικά δεν έμεινε για μεγάλο διάστημα. Στις 9 Σεπτεμβρίου 10 λεπτά μετά τα μεσάνυχτα ο Μάο Τσε-τουνγκ άφησε την τελευταία του πνοή. 48

Μετά τον Μάο

Ένα μήνα μετά τον θάνατο του Μάο η «Συμμορία των Τεσσάρων» συνελήφθη και ο μηχανισμός που οι ίδιοι είχαν στήσει κατά την Πολιτιστική επανάσταση στράφηκε εναντίον τους. Όπως παραδέχτηκε ένας καναδός υποστηρικτής του Μάο «η Λαϊκή Ημερησία χρησιμοποίησε την ίδια γλώσσα για να περιγράψει τους τέσσερις και τα εγκλήματά τους σαν κι αυτή που είχε χρησιμοποιήσει για να καταδικάσει τον Ντιεγκ Ξιάο-πινγκ μερικούς μήνες νωρίτερα. Δεν θα έπεφτε έξω κάποιος αν διαπίστωνε ότι μερικές φορές τα άρθρα είχαν απλά ξαναγραφτεί με τις κατάλληλες αλλαγές στα ονόματα για να ταιριάζουν με τις νέες περιστάσεις». 49

Ο δρόμος ήταν πλέον ανοιχτός για την «εκσυγχρονιστική» πτέρυγα του κόμματος. Οι εκσυγχρονιστές ήρθαν στην εξουσία στα τέλη του 1978 χωρίς να έχουν απέναντί τους ουσιαστικά κάποια συγκροτημένη αντίπαλη πτέρυγα. Το σύνθημα του Ξιάο-πινγκ «δεν έχει σημασία αν ο γάτος είναι άσπρος ή μαύρος, αρκεί να πιάνει ποντίκια» ήταν χαρακτηριστικό για όσα ακολούθησαν.

Εκείνο το διάστημα, στους δρόμους ανάβλυζε το κίνημα της «Δημοκρατίας του Τοίχου», το οποίο στηρίχθηκε σε μικρές ομάδες αντιφρονούντων. Το κίνημα σταδιακά άρχισε να αναπτύσσει δικά του αιτήματα, παρόλο που η εκσυγχρονιστική πτέρυγα το υποστήριζε σιωπηλά βλέποντας έναν δυνατό σύμμαχο ενάντια στους «σκληροπυρηνικούς» μαοϊκούς. Καθώς όμως το κίνημα γίνονταν πιο ριζοσπαστικό και ανέβαζε τον πήχη, τα πράγματα άλλαξαν. Οργανώθηκαν μαχητικές διαδηλώσεις που απαιτούσαν να παρθούν μέτρα για τους εξόριστους και να τερματιστεί η λογοκρισία. Ο Ντεγκ Ξιάο-πινγκ θέλησε να περιορίσει το κίνημα καθώς δεν είχε κανένα σκοπό να προχωρήσει σε δημοκρατικά μέτρα. Μάλιστα όταν το «Κίνημα του Τοίχου» εκπλήρωσε την «αποστολή» του επήλθε η καταστολή. Απαγορεύτηκαν τα ανεπίσημα περιοδικά και οι εφημερίδες τοίχου, πραγματοποιήθηκαν μαζικές διώξεις και δημόσιες εκτελέσεις. 50 Αυτοί που υπέστησαν διώξεις στη διάρκεια της Πολιτιστική Επανάστασης χρησιμοποίησαν αποκλειστικά τη βία για να εξαφανίσουν το κίνημα. Οι εκσυγχρονιστές έδειχναν πλέον το αληθινό τους πρόσωπο.

Τα επόμενα χρόνια χαρακτηρίζονται από την συντονισμένη επίθεση ενάντια στην εργατική τάξη και τους αγρότες. Οι ανισότητες μεγαλώνουν, το βιοτικό επίπεδο πέφτει, η κοινωνική πρόνοια εξαφανίζεται, καταργείται η κατοχυρωμένη μονιμότητα της εργασίας. Ακολουθούν απολύσεις των μη παραγωγικών εργατών και καταργούνται οι κρατικές επιδοτήσεις στις τιμές των τροφίμων και στις στεγαστικές δαπάνες. Η καπιταλιστική παλινόρθωση είναι πλέον πραγματικότητα και η δυσαρέσκεια της εργατικής τάξης ολοένα και αυξάνεται. Παράλληλα παρουσιάζονται διαφωνίες ανάμεσα στους εκσυγχρονιστές για την κινέζικη οικονομία. Το 1985 ο Ξιάο-πινγκ δέχεται τη δημόσια επίθεση του οικονομολόγου Τσεν Γιουν για την οικονομική διαχείριση, τη διαφθορά που διαπερνά τη γραφειοκρατία, τη δυσαρέσκεια των εργατών και την οικονομική διείσδυση της Ιαπωνίας στην Κίνα. Η ταξική πάλη είχε πραγματικά οξυνθεί, και η συσσωρευμένη αγανάκτηση οδήγησε στην ιστορική εξέγερση εργατών και φοιτητών στην πλατεία Τιενανμέν το 1989, που έληξε με αιματηρή καταστολή. Η σφαγή της Τιενανμέν αποκάλυψε την πολιτική χρεοκοπία του ΚΚΚ σε όλο της το μέγεθος.

3o μέρος