Ο 2ος παγκόσμιος πόλεμος εκτός από το ανυπολόγιστο κόστος για την ανθρωπότητα, άλλαξε τις προπολεμικές γεωπολιτικές ισορροπίες. Το διεθνές τοπίο μετά τον πόλεμο εγκαινίασε μια νέα εποχή με το μοίρασμα του κόσμου σε ζώνες επιρροής όπως ορίστηκαν στη συμφωνία της Γιάλτας. Ο ψυχρός πόλεμος ήταν γεγονός. Μια σειρά από χώρες είτε ως συνέπεια του εθνικοαπελευθερωτικού τους αγώνα, είτε με τη βοήθεια των σοβιετικών τανκ πέρασαν στη σφαίρα επιρροής της Μόσχας. Η πιο κολοσσιαία κοινωνική αλλαγή με καταλυτικές συνέπειες για το παγκόσμιο εποικοδόμημα ήταν η νίκη των κομμουνιστών στην Κίνα και η ανακήρυξη της Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίνας. Ξαφνικά ένας νέος παίκτης αναδύθηκε στην παγκόσμια σκακιέρα, ματαιώνοντας όχι μόνο τα αμερικανικά σχέδια κυριαρχίας, αλλά και τους σοβιετικούς πόθους για παντοκρατορία στον κομμουνιστικό κόσμο. Η αχανής χώρα με το άπειρο πλήθος και την πλούσια ιστορία έμπαινε δυναμικά στο προσκήνιο, ύστερα από αιώνες ταπείνωσης κάτω από διαφορετικούς αποικιοκρατικούς ζυγούς. Ο Μάο αναδείχτηκε σε ηγέτη παγκόσμιας εμβέλειας και σε σύμβολο αντίστασης στην αποικιοκρατία. Το κέντρο των εξελίξεων έμοιαζε να μετατοπίζεται ανατολικά. Ταυτόχρονα ο μαοϊσμός ως πολιτική θεωρία εντός του μαρξιστικού υποδείγματος, ενέπνευσε και εξακολουθεί να εμπνέει (Νεπάλ) μια σειρά από εξεγέρσεις και αντάρτικα στην περιφέρεια. Η πρωτοκαθεδρία της υπαίθρου, η στρατηγική της περικύκλωσης των πόλεων, η προτεραιότητα των παραγωγικών σχέσεων και του εποικοδομήματος αποτελούν το σκληρό πυρήνα του μαοϊσμού, που τον οριοθετεί από τα υπόλοιπα μαρξιστικά ερμηνευτικά σχήματα..
Η πλούσια σε αντιφάσεις ιστορία της κινεζικής επανάστασης, τα διάφορα στάδια της έχουν πυροδοτήσει σφοδρές αντιπαραθέσεις ανάμεσα σε ιστορικούς και αναλυτές, γύρω από το περιεχόμενο της επανάστασης και κατ επέκταση και από τις μεθόδους της. Πως μια κατά βάση αγροτική χώρα μπορεί να περάσει στο σοσιαλισμό, χωρίς την ύπαρξη ισχυρής εργατικής τάξης; Είναι ένα βασικό μεθοδολογικό ουσιαστικά ερώτημα που ορίζει την κύρια προβληματική γύρω από το πείραμα της κινεζικής επανάστασης. Καταγράφοντας και αναλύοντας τα γεγονότα θα αποπειραθούμε να αναδείξουμε την αντιφατική πορεία της Κίνας μέχρι τελικά τον καπιταλισμό του 21ου αιώνα με έμφαση στην περίοδο της πολιτιστικής επανάστασης ως ιστορική καμπή στη πορεία της κινεζικής ιστορίας

Η κατάσταση της Κίνας μέχρι το 1925

Η Κίνα στις αρχές του 20ου αιώνα βρίσκονταν υπό την κυριαρχία της αυτοκρατορίας των Μαντζού, που κυβερνούσαν από το 1644. Παράλληλα η χώρα είχε μετατραπεί σε αρένα ενδοϊμπεριαλιστικών ανταγωνισμών. Στα βόρεια οι Ρώσοι, στο κέντρο οι Γάλλοι και οι Γερμανοί, και στα νότια οι Γάλλοι, διεκδικούσαν ένα κομμάτι της πίτας. Το 1900 η επανάσταση των Μπόξερ ενάντια στους κατακτητές ηττήθηκε και ακολούθησε συντονισμένη επέμβαση του ιμπεριαλισμού. 1

Η επανάσταση του 1911, που ήταν μια αστική επανάσταση για την αποτίναξη του ξένου ζυγού, ανέτρεψε την αυτοκρατορία των Μαντζού και την προεδρία μεταβατικά ανέλαβε ο Σουν Γιάτ-σεν. Στη συνέχεια πρόεδρος ανακηρύχθηκε ο Γιουάν- Σε-κάι, αρχηγός του στρατού.2 Οι επαρχίες ελέγχονταν από ισχυρούς στρατιωτικούς ηγέτες πιστούς στον πρόεδρο. Μετά το θάνατο του προέδρου η εξουσία μοιράστηκε στους τοπικούς αρχηγούς οι οποίοι μετατράπηκαν σε τοπικούς πολέμαρχους, και υπεράσπιζαν τα συμφέροντα των ντόπιων φεουδαρχών ή των ξένων ιμπεριαλιστικών δυνάμεων. Ολόκληρη η χώρα βρίσκονταν βυθισμένη στο χάος.

Κατά τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο η Ιαπωνία κατέλαβε τις γερμανικές κατακτήσεις στην Κίνα. Μετά το τέλος του πολέμου η απόφαση των Βερσαλλιών επικύρωσε τις κατακτήσεις της Γερμανίας και επέτρεψε την παραμονή της σε εδάφη της επαρχίας Σάντουγκ. Αυτή η περίοδος σηματοδοτούσε την έναρξη της βιομηχανικής ανάπτυξης στην Κίνα, και τη δημιουργία μιας εμβρυώδους εργατικής τάξης. Αυτό σήμαινε πως ανοίγονταν σημαντικές ευκαιρίες για την ανερχόμενη αστική τάξη, η οποία στην προσπάθεια της να εδραιώσει την παρουσία της στο παγκόσμιο καπιταλισμό και να συγκροτήσει ένα κυρίαρχο εθνικό κράτος βρήκε στήριγμα στο εθνικιστικό Κουομιτάγκ (ΚΜΤ). Ο ηγέτης του Κουομιτάνγκ ήταν τότε ο Σουν Γιατ Σεν.

Το 1921 ιδρύθηκε το Κομμουνιστικό Κόμμα Κίνας (ΚΚΚ) στη Σαγκάη και μέσα σε δέκα μήνες ο αριθμός των μελών του διπλασιάστηκε. Με την καθοδήγησή του κατά τη διάρκεια του 1922 του ξέσπασε κύμα απεργιών που τελικά όμως σταμάτησε βίαια με την καταστολή της απεργίας των σιδηροδρομικών το Φλεβάρη του 1923. 3  Την περίοδο αυτή η Κομμουνιστική Διεθνής βρίσκονταν στα χέρια του Ζηνόβιεφ, Στάλιν και Μπουχάριν. Η επικρατούσα σταλινική γραμμή αποφάσισε πως το ΚΚΚ πρέπει να υποταχθεί στο Κουομιτάγκ, παρόλο που εξέφραζε τις προσδοκίες των Κινέζων καπιταλιστών να μετατραπούν σε μια άρχουσα τάξη ισάξια με τις υπόλοιπες.4

Κάθε απόπειρα της αντιπολίτευσης για άρνηση του Εθνικού Μετώπου έμεινε μετέωρη καθώς ένα τέτοιο χαρακτηρίζονταν από τον Στάλιν εξτρεμιστικό. 5

Η γραμμή που επικυρώθηκε από το 3ο συνέδριο του ΚΚΚ το 1923 έβαζε σα στόχο τη συμμαχία των τεσσάρων τάξεων. Το Κουμιτάνγκ έπρεπε να μετατραπεί σε μια επαναστατική συμμαχία εργατών, αγροτών, μικροαστών και αστικής τάξης. Στο συνέδριό του που πραγματοποιήθηκε στη Καντόνα τον Ιανουάριο του 1924, παραβρέθηκε και ο Μποροντίν ως εκπρόσωπος της Κομμουνιστικής Διεθνούς, ο οποίος μετέφερε τις προθέσεις της ΕΣΣΔ να υποστηρίξει το Κουομιτάνγκ. Τον Μάιο του ίδιου έτους στο ΙΓ΄ συνέδριο του ΚΚΣΕ επικυρώθηκε η ήττα του Τρότσκι, και η θέση του για τη «διαρκή επανάσταση» αντικαταστάθηκε από τη σταλινική θεωρία του «σοσιαλισμού σε μια μόνο χώρα».

Η επανάσταση του 1925-27

Η εμφάνιση της εργατικής τάξης ως οργανωμένη δύναμη στην Κίνα είχε αρχίσει να γίνεται ορατή. Το Μάρτιο του 1925 πεθαίνει ο Σουν Γιατ Σεν. Τον Μάιο ξεσπούν στη Σαγκάη εξεγέρσεις ενάντια στους Ιάπωνες και Βρετανούς ιμπεριαλιστές. Οι εξεγέρσεις επεκτείνονται και η νοτιοανατολική Κίνα σαρώνεται από μια επαναστατική θύελλα. Ακολουθεί καταστολή των εξεγέρσεων και στις 30 Μαΐου σε μια γενική απεργία η βρετανική αστυνομία ανοίγει πυρ και σκοτώνει δεκάδες εργάτες και φοιτητές. Στις 23 Ιουνίου στην Καντόνα δολοφονούνται από το βρετανικό ναυτικό δεκάδες διαδηλωτές που συμμετέχουν στην γενική απεργία.

Η νότια Κίνα ήταν ξεκάθαρο πως ζούσε μια επαναστατική περίοδο. Στα τέλη του 1926 και στις αρχές του 1927 ένα κύμα αγροτικών εξεγέρσεων απλώθηκε στις επαρχίες της Καντόνας της Χουάν και της Χουμπέι. Η γη απαλλοτριώθηκε από τους γαιοκτήμονες, οι τοκογλύφοι εκδιώχθηκαν από τα χωριά και οργανώθηκαν συνεταιρισμοί παραγωγής και διανομής τροφίμων. Παράλληλα άρχισε να υπάρχει αμφισβήτηση και σε επίπεδο κοινωνικών παραδόσεων. Σε πολλά χωριά καταργήθηκε η γυναικεία και παιδική πορνεία, το φάσκιωμα των ποδιών των κοριτσιών, το κάπνισμα του οπίου και οι θρησκευτικές τελετές. 6

Στις εξεγέρσεις οι γαιοκτήμονες απάντησαν με άγρια επίθεση έχοντας την πλήρη στήριξη του Κουομιτάνγκ, το οποίο, όσο η κατάσταση γίνονταν πιο επαναστατική, τόσο στρέφονταν ενάντια στο εργατικό κίνημα αποκαλύπτοντας το αληθινό του πρόσωπο. Μάλιστα το 1926 το Κουομιτάνγκ, μετά από πιέση του Τσιαγκ Κάι-σεκ, έγινε δεκτό στην Κομμουνιστική Διεθνή σαν «συμπαθών κόμμα». 7

Τον Απρίλη η Σαγκάη βρίσκονταν για 12 μέρες στα χέρια των εργατών, καθώς τα συνδικάτα είχαν καλέσει σε γενική ένοπλη απεργία. Την δεύτερη μέρα της εξέγερσης ιδρύθηκαν 75 καινούρια συνδικάτα. Στο μεταξύ ο στρατός του Κουομιτάνγκ πλησίαζε την πόλη. Όταν πλέον μπήκε στη Σαγκάη, το ΚΚΚ με τις οδηγίες του Στάλιν τον υποδέχτηκε σαν απελευθερωτή και δέχτηκε να καταθέσει τα όπλα. Λίγες μέρες αργότερα όμως, όταν το Κουμιτάνγκ εγκαταστάθηκε στη Σαγκάη επιτέθηκε άγρια. Το αποτέλεσμα ήταν να σκοτωθούν πάνω από 50.000 απεργοί και να διαλυθούν όλες οι οργανώσεις της εργατικής τάξης. 8  Ακόμη όμως και μετά τις σφαγές στη Σαγκάη η προσκόλληση στο ΚΜΤ δεν σταμάτησε. Ο Στάλιν τώρα έβλεπε με φιλικό μάτι την κυβέρνηση του Βουχάν που διαφωνούσε με τη κεντρική ηγεσία του ΚΜΤ. Φαίνεται πως τίποτα δεν ήταν αρκετό.

Ο Μάο Τσε Τουνγκ και οι χίλιοι άντρες του, που επιβιώσαν από τη σφαγή ενώθηκαν με άλλους χίλιους που βρίσκονταν υπό την ηγεσία του Τσου Τεχ. Αυτές οι δυνάμεις ήταν τα απομεινάρια του ΚΚΚ που είχε φυσικά αποδεκατιστεί. Και ποτέ έκτοτε το ΚΚΚ δεν ανέκτησε τις δυνάμεις του μέσα στις εργατικές τάξεις των πόλεων. 9

Σινο-ρωσικές σχέσεις

Οι Σινο-Ρωσικές σχέσεις πέρασαν από διάφορα στάδια και σύμφωνα με τον Ε. Σνόου διαιρούνται σε τρεις περιόδους από το 1923 μέχρι το 1937. Η πρώτη, 1923-27 ήταν η περίοδος της τριπλής συμμαχίας ανάμεσα στη Σοβιετική Ένωση, τις δυνάμεις του Κουομιτάνγκ και το Κομμουνιστικό Κόμμα. 10

Η ανοδική πορεία του επαναστατικού κινήματος στη Κίνα συνέπεσε με το λυκόφως της επανάστασης στη Ρωσία. Η επικράτηση της γραφειοκρατίας εκφράστηκε με την επικράτηση του Στάλιν στο Κόμμα και η περιχαράκωση πλέον του καθεστώτος εκφράζονταν και μέσα από τη συντηρητικοποίηση των πολιτικών θέσεων. Ενώ δηλαδή ο Λένιν στις θέσεις του Απρίλη είχε εγκαταλείψει το στάδιο της «δημοκρατικής δικτατορίας του προλεταριάτου και της αγροτιάς» και είχε καταλήξει στο συμπέρασμα πως το προλεταριάτο μπορεί μόνο να λύσει τα αστικοδημοκρατικά προβλήματα, θεωρώντας τη δημοκρατική και τη σοσιαλιστική επανάσταση σαν μια συνεχή διαδικασία, σύμφωνα με τον Στάλιν σε αυτή τη φάση ο αγώνας έπρεπε να είναι εθνικοαπελευθερωτικός. Έτσι ενώ οι δυνατότητες που ανοίχτηκαν στην Κίνα με ένα τόσο γρήγορα αναπτυσσόμενο επαναστατικό κίνημα ήταν μεγάλες, η υποταγή στο εθνικιστικό ΚΜΤ, οδήγησε το ΚΚΚ στην καταστροφή.

Στην πραγματικότητα ηγέτης της κινέζικης επανάστασης ήταν ο Στάλιν που όπως αναφέρει ο Τρότσκι έπαιξε μέχρι τέλους το ρόλο που μόνο ο Τσερετέλι προσπάθησε να παίξει στη Ρωσία. Μάλιστα ο Στάλιν δρούσε καλυπτόμενος κάτω από τη σημαία του Μπολσεβικισμού. Δίκαια ο Τρότσκι τον χαρακτηρίζει νεκροθάφτη της δεύτερης κινέζικης επανάστασης. 11

Από το 1927, δηλαδή από την ήττα της επανάστασης μέχρι το 1933 ήταν η περίοδος της απομόνωσης της Ρωσίας από την Κίνα και του ολοκληρωτικού αποκλεισμού της ρωσικής επιρροής. Η τρίτη περίοδος αρχίζει με μια χλιαρή επαναπροσέγγιση Νανκίν – Μόσχας, και τελειώνει θεαματικά στις αρχές του 1933. 12

Στο δρόμο προς την εξουσία

Μετά το 1928 η κατάσταση στην Κίνα ήταν χαώδης, καθώς ολόκληρες περιοχές δεκάδων τετραγωνικών χιλιομέτρων βρίσκονταν στα χέρια των πολέμαρχων. Οι περισσότεροι αγρότες βρίσκονταν σε κατάσταση εξαθλίωσης, θύματα των τοκογλύφων και των γαιοκτημόνων. Η εξουσία του Κουομιτάνγκ ήταν αρκετά περιορισμένη. Ο Μάο το 1928 στο Γιανξί έφτιαξε την «κόκκινη βάση» που διατηρήθηκε για έξι χρόνια αυξάνοντας την επιρροή της. Η εξουσία αυτή ονομάζονταν σοβιέτ και ήταν ευπρόσδεκτη από τους αγρότες καθώς τους προστάτευε από την αυθαιρεσία των τοπικών γαιοκτημόνων. Καθώς η επιρροή του ΚΚΚ αυξάνονταν τα κυβερνητικά στρατεύματα πραγματοποιούσαν επιθέσεις στις περιοχές αυτές Τα στρατεύματα του Μάο αναγκάζονταν να καταφεύγουν όλο και πιο βορειοδυτικά σε πιο ασφαλείς περιοχές.
Τον Οκτώβρη του 1934 ξεκίνησε η «Μεγάλη Πορεία» στη διάρκεια της οποίας επισφραγίστηκε η θέση του Μάο ως ηγέτη του ΚΚΚ. Ήταν μια μεγαλειώδης πορεία που έμεινε στην ιστορία. Ξεκίνησε αρχικά με 80-90 χιλιάδες ανθρώπους. Ένα χρόνο μετά περίπου τέσσερις χιλιάδες έφτασαν στο τέλος. Πάνω από 50 χιλιάδες πέθαναν, ενώ κάποιοι παρέμειναν σε διάφορους σταθμούς για να ιδρύσουν νέες βάσεις. Το 1935 ο Μάο τσε Τουνγκ τέθηκε επικεφαλής της ηγεσίας του ΚΚΚ. 13
Ο κόκκινος στρατός υποσχέθηκε να τερματίσει την εξουσία των γαιοκτημόνων και να δώσει γη στους αγρότες. Επιπλέον ο Μάο πρόσθεσε σαν στόχο την απελευθέρωση από την γιαπωνέζικη εισβολή του 1931, κάτι που το Κουμιταγκ ήταν εντελώς ανίκανο να πραγματοποιήσει. Ο πόλεμος ενάντια στους Ιάπωνες έδωσε στο ΚΚΚ μεγάλη ώθηση. Μέχρι το 1940 οι δυνάμεις του ΚΚΚ και Κόκκινου Στρατού είχαν αυξηθεί τρομακτικά. Μετά την ήττα της Ιαπωνίας ξέσπασε εμφύλιος και το 1949 ο Τσανγκ Και Σεκ παραδέχτηκε τη ήττα του και δραπέτευσε στην Ταϊβάν.

Η νέα κοινωνία

Τελικά μετά από όλες τις περιπέτειες που επιφύλασσε η συνεργασία με το ΚΜΤ το 1949 πήρε την εξουσία το ΚΚΚ: την 1η Οκτωβρίου του 1949 ιδρύθηκε επίσημα η Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας και άρχισε το χτίσιμο της νέας κοινωνίας. Η αγροτική μεταρρύθμιση που πραγματοποιήθηκε μέσα σε ένα κλίμα εξεγέρσεων κατά των γαιοκτημόνων ανακατένειμε το 40% του καλλιεργήσιμου εδάφους στο 60% του κινέζικου πληθυσμού. Πρόκειται για τη σημαντικότερη μεταρρύθμιση που οδήγησε στο τέλος του πληθωρισμού στην αρχή της οικονομικής ανάπτυξης. Επίσης η νέα κυβέρνηση εξαφάνισε τη ληστεία, δημιούργησε ένα πρόγραμμα δημόσιας υγείας και επανέφερε σε λειτουργία το κατεστραμμένο σιδηροδρομικό δίκτυο. Ένας στόχος της Κίνας ήταν η ανάπτυξη της βιομηχανίας έχοντας ως πρότυπο τις ΕΣΣΔ.

Αντίστοιχα με τη Ρωσία εφαρμόστηκε και στην Κίνα το 1952 ένα Πενταετές πλάνο στην οικονομία, το οποίο έδωσε μεν μια ώθηση, αλλά δεν επέφερε τα επιθυμητά αποτελέσματα, καθώς σε σχέση με τον παγκόσμιο ανταγωνισμό η κινέζικη οικονομία έμενε όλο και πιο πίσω. Όσον αφορά την αγροτική παραγωγή το 1956 σε σχέση με το 1952 είχε αυξηθεί μόνο 25%. Αυτό ώθησε το ΚΚΚ να αλλάξει πορεία και στην ουσία οδήγησε στο «Μεγάλο άλμα προς τα μπρος». Ακολούθησε περίοδος έντονης εντατικοποίησης της εργασίας και έντονης προπαγάνδας για τα καινούρια φουσκωμένα πλάνα για τη βιομηχανική και την αγροτική παραγωγή.

Ας ανθίσουν 100 λουλούδια

Τα απογοητευτικά αποτελέσματα του πενταετούς πλάνου είχαν προκαλέσει κοινωνική δυσαρέσκεια. Παράλληλα στη Ρωσία είχε ξεκινήσει η «αποσταλινοποίηση» πράγμα που ήταν ενθαρρυντικό για τους πολιτικούς αντιπάλους του Μάο. Ο Μάο αντιλαμβάνεται τον κίνδυνο να χάσει από τα χέρια του τα ηνία του ΚΚΚ και επαναφέρει στο προσκήνιο τη θεωρία που είχε διατυπώσει παλιότερα για τη συνέχιση της ύπαρξης των αντιφάσεων και μετά την επανάσταση. Πράγματι η η ταξική πάλη δεν εξαλείφεται κατά την πορεία προς τον σοσιαλισμό αλλά εξακολουθεί να υπάρχει με άλλες μετασχηματισμένες μορφές. 14

Έτσι το 1956 ο Μάο διατύπωσε τη γνωστή φράση «ας ανθίσουν εκατό λουλούδια και ας συγκρουστούν εκατό απόψεις», παροτρύνοντας την ελεύθερη έκφραση της δυσαρέσκειας. Έτσι απλοί πολίτες και διανοούμενοι άρχισαν να διατυπώνουν τις αμφιβολίες τους για την μέχρι τώρα πολιτική. Στην πορεία ακολούθησαν διωγμοί όσων εκφράστηκαν ανοιχτά. Μάλιστα ο Ντεγκ Ξιαο πινγκ διεύθυνε την καταστολή, στα πλαίσια της «αντιδεξιάς εκστρατείας». 400-500 χιλιάδες στάλθηκαν σε «στρατόπεδα αναμόρφωσης μέσω της εργασίας». Ο Μάο υποστήριξε ότι ο «σκοπός ήταν να προσελκύσουμε τα φίδια έξω από τις τρύπες τους και να τα τσακίσουμε». Αυτή ήταν η πρώτη φάση των διωγμών που πραγματοποιήθηκαν από το νέο καθεστώς.

Το «Μεγάλο Άλμα προς τα μπρος»

Με το «Μεγάλο Άλμα προς τα μπρος» των ετών 1958-1961 ο Μάο εφάρμοσε μια στρατηγική ανάπτυξης της οικονομίας που χαρακτηριζόταν από την επιτάχυνση της κολεκτιβοποίησης τόσο στον γεωργικό όσο και στον βιομηχανικό τομέα. Στόχος ήταν η Κίνα να ξεπεράσει όλες τις καπιταλιστικές χώρες και να γίνει μια από τις ισχυρότερες χώρες του κόσμου. Από αγροτική υπανάπτυκτη χώρα το «Μεγάλο Άλμα» υποτίθεται ότι θα οδηγούσε την Κίνα, μέσα σε 15 χρόνια, στα επίπεδα της βιομηχανικής παραγωγής της Αγγλίας. Στην αφετηρία αυτού του φιλόδοξου εγχειρήματος υπήρχε η ιδέα ότι το επαναστατικό πάθος από μόνο του μπορεί να υπερπηδήσει όλα τα υλικά εμπόδια, ότι οι άνθρωποι, αν το θελήσουν, μπορούν να καταφέρουν τα πάντα. Με άλλα λόγια οι παραγωγικές σχέσεις προηγούνται των παραγωγικών δυνάμεων και αυτή η διαφοροποίηση εκφράζει την αντίθεση του κινέζικου μοντέλου με το ρωσικό.

Όσον αφορά την αγροτική παραγωγή, η παραγωγικότητα ήταν πολύ πιο χαμηλή από την επιθυμητή, πράγμα που οδήγησε την κυβέρνηση να καταφύγει σε ακραίες αποφάσεις. Οι αγρότες λοιπόν υποχρεώθηκαν να παίρνουν ώριμες καλλιέργειες από διάφορους αγρούς και να τις μεταφυτεύουν σε τεχνητά χωράφια, των οποίων η παραγωγικότητα διογκώνονταν υπερβολικά. Τα χωράφια με τις μεγάλες σοδειές ονομάστηκαν «Σπούτνικ» και η παραγωγικότητα τους μπορεί να φαίνονταν σε κάποιες περιπτώσεις εκατονταπλάσια ενός κανονικού χωραφιού. 15 Στα τέλη Ιουλίου η Λαϊκή Καθημερινή ενημέρωσε το λαό ότι «μπορούμε να παράγουμε όση τροφή θέλουμε». Μάλιστα ο Μάο τον Αύγουστο δήλωσε ότι «πρέπει να σκεφτούμε τι θα κάνουμε με το πλεόνασμα της αγροτικής παραγωγής». Παράλληλα υπήρξε αύξηση στην επίταξη τροφίμων. Μάλιστα αφού η παραγωγή εμφανίζονταν διογκωμένη το κράτος μπορούσε να παίρνει περισσότερα τρόφιμα από κάθε συνεταιρισμό. 16
Οι αγρότες δούλευαν με εντατικούς ρυθμούς, κάτω από εξοντωτικές και απάνθρωπες συνθήκες. Παρόλα αυτά έπρεπε να ξεπεράσουν τις όποιες δυσκολίες καθώς οι κυβερνητικοί στόχοι ήταν πολύ υψηλοί. Το πυρηνικό πρόγραμμα που μπήκε σε εφαρμογή ήταν μια μεγάλη πληγή για την οικονομία. Αφού σύμφωνα με τον απολογισμό της κυβέρνησης υπήρχε περίσσευμα σιτηρών, αυτά χρησιμοποιήθηκαν στις δοκιμές πυραύλων. Σε κάθε δοκιμή καταναλώνονταν 10 χιλιάδες τόνοι . Επίσης πραγματοποιήθηκαν αμέτρητα δαπανηρά έργα και πολλά από αυτά ήταν απλώς σπατάλη. Μάλιστα το 1975 στο Χενάν δεκάδες τεχνητές λίμνες που φτιάχτηκαν κατά τη διάρκεια του μεγάλου άλματος προς τα μπρος διαλύθηκαν από θύελλες και έπνιξαν δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους. Το 1999 33.000 έργα θεωρήθηκαν επικίνδυνα για το λαό. 17

Ο Μάο έδωσε μεγάλη έμφαση στην παραγωγή χάλυβα, που αποτελούσε το μέτρο σύγκρισης της Κίνας με τις καπιταλιστικές χώρες, σχεδιάζοντας να αυξήσει κατά πολύ την παραγωγή. Κάτι τέτοιο όμως ήταν ανέφικτο καθώς δεν υπήρχαν αρκετά εργοστάσια χάλυβα. Έτσι υιοθετήθηκε ένα πλήρως αντιλειτουργικό σχέδιο που συνοψίζεται στην εντολή που δόθηκε προς το λαό «ένα καμίνι σε κάθε σπίτι». Οι κινέζοι έπρεπε να λιώσουν όλα τα μεταλλικά τους αντικείμενα τα οποία ήταν απαραίτητα, όπως σκεύη, αγροτικά εργαλεία κλπ. Το σύνθημα για την προώθηση του σχεδίου ήταν ότι «όποιος παραδίδει μια σκαπάνη εξολοθρεύει έναν ιμπεριαλιστή, όποιος κρύβει ένα καρφί κρύβει έναν αντεπαναστάτη». 18

Στις πόλεις το Μεγάλο Άλμα βρέθηκε σε αδιέξοδο καθώς ελλείψει ενός ολοκληρωμένου σχεδιασμού, μεγάλο μέρος της παραγωγής σπαταλιόταν λόγω ανισορροπιών μεταξύ των διαφορετικών κλάδων της βιομηχανίας. Έπειτα οι εργάτες μπορεί να δούλευαν τηρώντας πλέον 18ωρες ή 24ωρες βάρδιες όμως τα μηχανήματα φθείρονταν με πολύ έντονο ρυθμό.

Σε αντιδιαστολή με το Ρώσικο μοντέλο, στην Κίνα τα κέρδη που πραγματοποιούσε μια κρατική επιχείρηση, δεν παρέμεναν σε αυτή, αλλά ως επί τω πλείστων μεταφέρονταν στο δημόσιο ταμείο. Συνεπώς τα αποθέματα της επιχείρησης δεν μοιράζονταν σαν συμπλήρωμα του ατομικού εισοδήματος, με αποτέλεσμα το κέρδος να μην παίζει το ρόλο του υλικού κινήτρου για την ατομική παρακίνηση. 19 Η παρακίνηση ήταν εφικτή μόνο σε συλλογική βάση, σε αντίθεση με το σταχανοφισμό στις ΕΣΣΔ .

Το καλοκαίρι του 1958 στο πλαίσιο της αγροτικής πολιτικής του Μεγάλου Άλματος ιδρύθηκαν οι Λαϊκές Κομμούνες, νέες δομές για την ύπαιθρο που περιελάμβαναν περίπου 25.000 άτομα η κάθε μια. Η κομμούνα αποτέλεσε τη θεμελιώδη μονάδα οργάνωσης της οικονομίας. Η γη κολλεκτιβοποιήθηκε και οι αγρότες οργανώθηκαν με βάση τις νέες ανάγκες σε ομάδες εργασίας μεγάλης κλίμακας. Στήθηκαν κοινοτικά εστιατόρια, παιδικοί σταθμοί κλπ, ώστε οι αγρότες, άντρες και γυναίκες να μπορούν να εργάζονται ακατάπαυστα. 20 Οι συνθήκες διαβίωσης στις κομμούνες ήταν δύσκολες, επειδή τα σπίτια ήταν από λάσπη, υπήρχε συνωστισμός και ήταν εύκολη η διάδοση ασθενειών. Βέβαια, οι κομμούνες ήταν ο μόνος τρόπος να αντιμετωπιστούν πιο αποτελεσματικά διάφορα πρακτικά προβλήματα.

Το 1958 ήταν μια σχετικά καλή χρονιά, αν και σε κάποιες περιοχές είχε ήδη ξεσπάσει ο λιμός πριν το τέλος του έτους. Όμως η κακή σοδειά του 1959-60 σε συνδυασμό με την αποδιάρθρωση στην ύπαιθρο απέβη μοιραία για πάνω από 20.000.000 κινέζους που έχασαν τη ζωή τους από την πείνα, από ασθένειες λόγω της κακουχίας και από την αδιάκοπη και εξοντωτική εργασία. Το «Μεγάλο Άλμα προς τα μπρος» είχε αποδειχτεί ένα άλμα στο κενό. Και αυτό φυσικά είχε αντίκτυπο στον ίδιο τον Μάο που έγινε δέκτης έντονης δυσαρέσκειας από κομματικά στελέχη, που κατά τη διάρκεια του Μεγάλου Άλματος είχαν σταθεί στο πλευρό του.

Ο Μάο Τσε-Τουνγκ απομονώνεται

Η αποτυχία του «Μεγάλου Άλματος προς τα μπρος» προκάλεσε διχασμό ανάμεσα στα κομματικά στελέχη, ενώ οδήγησε στην σταδιακή απομόνωσή του Μάο μέσα στο ΚΚΚ. Τις καταστροφές αυτού του εγχειρήματος τις χρεώθηκαν αρχικά οι τοπικοί αξιωματούχοι που είχαν εφαρμόσει τη γραμμή, αλλά ο Μάο σε μια διευρυμένη σύσκεψη της κεντρικής κομματικής επιτροπής του πήρε ο ίδιος την ευθύνη και παραιτήθηκε από τις περισσότερες επίσημες θέσεις που κατείχε. Ο ίδιος καταλάβαινε πως η αντίστροφη μέτρηση είχε αρχίσει. Τον Σεπτέμβριο του 1961 αντιλαμβάνονταν τον κίνδυνο ότι μπορεί να έχανε την εξουσία στο επόμενο κομματικό συνέδριο. 21

Τον Ιανουάριο του 1962, και ενώ ο Μάο είχε απορρίψει την πρόταση πολλών στελεχών για την πραγματοποίηση συνεδρίου, συγκάλεσε μια συνέλευση του κόμματος. Όμως έτσι δεν θα υπήρχε δυνατότητα ψήφου και επομένως ούτε και η περίπτωση να καθαιρεθεί. Η συνέλευση ονομάστηκε το «συνέδριο των Επτά χιλιάδων» καθώς 7.000 υψηλόβαθμα στελέχη κατέφτασαν στο Πεκίνο ως εκπρόσωποι της συνέλευσης. Κατά τη διάρκεια της προετοιμασίας ο Μάο έδωσε στους εκπροσώπους το τελικό κείμενο της ομιλίας του με σκοπό να συμπεριλάβει τυχόν προτεινόμενες τροποποιήσεις. Ο Λιοόυ Σάο-Τσι θα εκφωνούσε την τελική ομιλία και το συνέδριο θα έκλεινε. Όμως τα πράγματα πήραν μια απρόβλεπτη πορειά, καθώς ο Μάο έπεσε θύμα ενός σχεδίου των αντιπάλων του. Ο Λιοόυ αντί να εκφωνήσει την ομιλία που είχε κυκλοφορήσει ως κείμενο στους εκπροσώπους, μπροστά στα 7.000 στελέχη του κόμματος επιτέθηκε ενάντια στην πολιτική του Μάο αναφέροντας πως ο κόσμος δεν είχε να φάει και να ντυθεί. «Του λείπουν τα πάντα που αφορούν τις βασικές ανάγκες του. Η γεωργική παραγωγή όχι μόνο δεν αυξήθηκε το 1959-61 αλλά αντιθέτως έπεσε πάρα πολύ […] Όχι μόνο δεν έχουμε κάνει ένα Μεγάλο Άλμα προς τα εμπρός αλλά έχουμε πάει πολύ πίσω». Επίσης έκανε έκκληση στους εκπροσώπους να μη δεχτούν το Νέο Άλμα που είχε προτείνει ο Μάο. 22

Αυτή η ξαφνική εξωτερίκευση προκάλεσε χείμαρρο αντιδράσεων και συμπαρέσυρε πολλούς εκπροσώπους να μιλήσουν ανοιχτά. Όπως έδειχναν τα πράγματα η γραμμή του Λιοου Σαοτσί είχε κερδίσει την υποστήριξη των εκπροσώπων, οπότε ο Μάο αποφάσισε να αποσυρθεί προσωρινά αφήνοντας τον Λίοου και τους άλλους αντιπάλους του του συμπεριλαμβανομένου του Ντιεγκ Ξίαο-Πινγκ και του Τσου Εν-λάι να πραγματοποιούν αλλαγές στην πολιτική του. Η «δεξιά» φράξια έπαιρνε προσωρινά στα χέρια της τα ηνία της κατάστασης, ως αποτέλεσμα της αποτυχίας της μέχρι τώρα πολιτικής του Μάο. Το πλαίσιο που θα οδηγούσε στην Πολιτιστική Επανάσταση είχε ήδη διαμορφωθεί.

Αλλαγή πορείας

Το 1962 υπήρξε μια χρονιά φιλελεύθερης στροφής στην οικονομία. Οι αντίπαλοί του Μάο άρχισαν να εφαρμόζουν κάποια μέτρα στην οικονομία, που θυμίζουν αρκετά τη ΝΕΠ στη Ρωσία.. Αν και οι περισσότερες Κομμούνες παρέμειναν στη θέση τους σα διοικητικές δομές ο έλεγχος της αγροτικής παραγωγής ξαναγύρισε στο επίπεδο του χωριού, ενώ ιδρύθηκαν και ιδιωτικές αγροτικές επιχειρήσεις. Εφαρμόστηκε η πολιτική του «σαν ζι γι μπάο» στη γεωργία που δίνει μεγαλύτερη ελευθερία και πεδίο δράσης στις δυνάμεις της αγοράς και αφήνει ελεύθερη τη διαμόρφωση των τιμών. Στις πόλεις ακολουθήθηκε αντίστοιχη πορεία. Τα πριμ παραγωγικότητας και η αμοιβή με το κομμάτι καθιερώθηκαν ξανά ενώ οι διευθυντές απέκτησαν μεγαλύτερη αυτονομία απέναντι στο κράτος στη διοίκηση των επιχειρήσεων. Ξαναεμφανίστηκαν ιδιωτικές αγορές και αυξήθηκε το εξωτερικό εμπόριο. 23

Αν και προσωρινά υπήρχε ανακούφιση τα αποτελέσματα ήταν ασήμαντα σε σχέση με τους στόχους της γραφειοκρατίας, καθώς τα νέα μέτρα δεν κατόρθωσαν να κάνουν την Κίνα να πλησιάσει έστω και λίγο τους παγκόσμιους ανταγωνιστές της. Αντίθετα, το χάσμα διευρύνθηκε. Επίσης άρχισαν να ξαναεμφανίζονται σημαντικές εισοδηματικές διαφορές μεταξύ πλουσίων και φτωχών και να υποβαθμίζεται το επίπεδο ζωής για μεγάλα τμήματα του αγροτικού πληθυσμού. .

Παράλληλα το 1961 επήλθε η Σινοσοβιετική ρήξη και η Ρωσία απέσυρε τους τεχνικούς και τους συμβούλους της από την Κίνα. Η διατάραξη των σχέσεων των δύο χωρών σήμαινε ότι η εξωτερική στρατιωτική απειλή για την Κίνα είχε αυξηθεί.

Συνέχεια στο 2ο μέρος